Mắt người Sơn Tây

Quang Dũng là một trong vài nhà thơ yêu thích nhất của tôi, và Mắt người Sơn Tây là một trong vài bài của Quang Dũng mà tôi mê nhất, nên không lạ khi vừa nhận được tập Mắt người Sơn Tây - thơ văn tinh tuyển do Nhã Nam ấn hành là tôi giở ngay bài này ra. (Vầng, lại được tặng đấy, các bác gì đừng ganh tỵ quá nhé, hại cho sức khỏe!:)

Trong tập này, trang 46 là bài Mắt người Sơn Tây như bấy lâu nay vẫn phổ biến trên giang hồ. Nhã Nam đã cẩn thận chú thêm các dị bản, ấy là việc nên làm vì thơ Quang Dũng vốn lưu truyền qua chép tay nhiều không tránh khỏi tam sao thất bản, ngay cả một thời gian dài tên bài thơ này cũng được chép thành Đôi mắt người Sơn Tây, bản thân Quang Dũng còn từng bị miền Nam đồn đoán thành con trai Tản Đà!  Ngoài ra, trang 193 của sách còn có thủ bút bài này của Quang Dũng. Bản thủ bút có vài chỗ khác biệt so với bản ở trang 46.  Đáng chú ý nhất là câu thứ hai, khổ thứ nhất là "Tôi từ đêm ấy cũng chia ly" thay vì "Tôi từ chinh chiến cũng ra đi"; câu thứ hai, khổ thứ hai là "Mắt em như nước giếng thôn làng" thay vì "Mắt em dìu dịu buồn Tây phương"; và câu thứ ba khổ thứ năm là "Thương vườn ruộng khôn khuây" thay vì "Buồn viễn xứ khôn khuây".  Hơi thắc mắc vì sao đã có thủ bút thế này mà bản ở trang 46 vẫn là bản cũ như lâu  nay ta vẫn biết, mặc dù, tôi vẫn quen thuộc với bản đó hơn, và thấy bản đó hay hơn bản theo thủ bút.

Tôi chép lại toàn bài thơ theo thủ bút Quang Dũng dưới đây:

Mắt người Sơn Tây

Em ở thành Sơn chạy giặc về

Tôi từ đêm ấy cũng chia ly

Cách biệt bao ngày quê Bất Bạt

Chiều xanh không thấy bóng Ba Vì.

Vầng trán em mang trời quê hương

Mắt em như nước giếng thôn làng

Tôi nhớ xứ Đoài mây trắng lắm

Em đã bao ngày em nhớ thương?

Mẹ tôi em có gặp đâu không

Những xác già nua ngập cánh đồng

Tôi nhớ một thằng em bé nhỏ

Bao nhiêu rồi xác trẻ trôi sông

Từ độ thu về hoang bóng giặc

Điêu tàn ơi lại nối điêu tàn

Đất đá ong khô nhiều suối lệ

Em đã bao ngày lệ chứa chan.

Đôi mắt người Sơn Tây

U ẩn chiều lưu lạc

Thương vườn ruộng khôn khuây

Bao giờ trở lại đồng Bương Cấn

Về núi Sài Sơn ngó lúa vàng

Sông Đáy chậm nguồn qua Phủ Quốc

Sáo diều khuya khoắt thổi đêm trăng.

Bao giờ tôi gặp em lần nữa

Chắc đã thanh bình rộn tiếng ca

Đã hết sắc mùa chinh chiến cũ

Còn có bao giờ em nhớ ta?

1949

Xong cuốn này, cơ hồ Nhã Nam đã "trả nợ" xong cho các thi sĩ miền Bắc. Những ai cần và đáng làm tuyển xem như đã làm xong: Trần Dần, Lưu Quang Vũ, Xuân Quỳnh, Nguyễn Duy, Hoàng Cầm, Quang Dũng (cuốn Lê Đạt nhà nào làm tôi không nhớ rõ, nhưng nói chung có rồi). Bao giờ đến lượt các thi sĩ miền Nam? Mở màn đã có Bùi Giáng, nhưng Bùi Giáng thì không gây háo hức lắm vì thơ Bùi Giáng vẫn được in đều đều bao năm nay. Sẽ rất sướng vui nếu được thấy tuyển của Thanh Tâm Tuyền, Mai Thảo, Nguyễn Đức Sơn, Nguyễn Bắc Sơn, Tô Thùy Yên, .v.v.

Trắc ẩn

Nhân entry trước mượn câu thơ Quang Dũng có bạn khen hay nên post lại toàn bài này ở đây. Ai hay đọc blog GM cũng biết tôi thích thơ Quang Dũng và từng post bài Trắc ẩn, nhưng post lại thế này để đỡ các bạn công tìm kiếm làm tăng page view đột ngột.

Truyền thuyết kể rằng Quang Dũng sáng tác bài Trắc ẩn sau khi nghe kể chuyện về một cô gái trẻ đẹp (ngang bằng cô ngồi với bác Đàm Hà Phú ở Givral!). Nghe kể về cô này xong Quang Dũng trắc ẩn quá ra bờ sông ngồi hút thuốc và viết một mạch bài này. Thế mới có chuyện "chưa gặp sao đành thương nhớ nhau". Gặp nhau rồi có khi thành "gặp gỡ nhau rồi cấu chí nhau"!

TRẮC ẨN

Quang Dũng

Chưa gặp sao đành thương nhớ nhau ?
Ðòi phen số mệnh cũng cơ cầu
Người đi mang nửa hồn đơn lẻ
Tôi về hoài vọng một đôi câu

Khói thuốc chiều sông, hỡi dáng người !
Phương nào đôi mắt ngó xa xôi
Nào ai biết được niềm u ẩn
Từng lắng nhiều trong những mảnh đời

Tôi viết chiều nay, chiều tưởng vọng
Làm thơ mình lại tặng riêng mình
Sông trôi luống gợi dòng vô hạn
Biền biệt ngày xanh xa ngày xanh

Thời đại bao lần khô nước mắt
Hoa đèn riêng gửi chút tâm tư
Ngắn dài đã học người thiên cổ
Vạn đại sầu lên chẳng bến bờ

Chiều ấy em về thương nhớ ai ?
Tôi chắc đường đi đã rất dài
Tim tím chiều hôm lên bóng núi
Dọc đường mờ những cánh hoa phai

Một chút linh hồn nhỏ
Ði về chân núi xanh
Màu tím chiều chầm chậm
Hoàng hôn nghe một mình
Giáo đường chuông rời rạc
Tan vỡ nhiều âm thanh

Một chút linh hồn nhỏ
Ði về chân núi xanh

Còn đây là một entry có liên quan đến Mắt người Sơn Tây

Bằng

Cách gieo bằng trắc trong thơ thất ngôn Đường luật (tứ tuyệt và bát cú) dĩ nhiên luôn tuân theo quy tắc chặt chẽ, hỏng bằng trắc là coi như hỏng bài thơ. Khi các nhà Thơ Mới làm thơ bảy chữ, tuy có lúc thay đổi về cách ngắt nhịp, nhưng tựu trung họ vẫn không thay đổi nhiều về cách gieo bằng trắc. Bằng trắc trong từng khổ thơ bảy chữ bốn câu trong các bài thơ của Xuân Diệu, Huy Cận, Nguyễn Bính, Hàn Mặc Tử .v.v. không khác so với bằng trắc trong các bài tứ tuyệt ngày xưa. Nếu lấy nhịp 4/3 làm chủ đạo, thì trong từng cụm 4 và cụm 3 luôn có bằng trắc xen kẽ, chứ không có chuyện toàn thanh bằng hay toàn thanh trắc trong cụm; hoặc nếu xét về một câu bảy chữ thì không có chuyện năm đến sáu thanh bằng đứng liền nhau. Thỉnh thoảng, có những câu những bài ngoại lệ, mà nhiều người biết nhất là bài Tỳ bà toàn thanh bằng của Bích Khê, có hai câu mà hầu như ai đọc thơ cũng nhớ và Hoài Thanh tán tụng là thuộc loại hay nhất trong thi ca Việt Nam:

Ô! Hay buồn vương cây ngô đồng

Vàng rơi! Vàng rơi! Thu mênh mông

Xuân Diệu trong bài Nhị hồ cũng sử dụng rất nhiều thanh bằng, ví dụ như hai câu này:

Sương nương theo trăng ngừng lưng trời

Tương tư nâng lòng theo chơi vơi

Còn trong Tống biệt hành, Thâm Tâm viết:

Đưa người ta không đưa sang sông

….

Sao đầy hoàng hôn trong mắt trong.

Khi đọc nguyên một tập thơ Quang Dũng tôi từ đầu đến cuối, tôi thấy Quang Dũng thường xuyên viết những câu thơ bảy chữ không theo cách kết hợp bằng trắc “truyền thống” kể trên, thường là sử dụng nhiều thanh bằng đứng liền kề nhau, hoặc nếu có kết hợp thanh trắc thì đặt vào những vị trí lạ lẫm, khiến cho câu thơ thường mang âm điệu chơi vơi.

Trong những bài đầu tiên, đã thấy Quang Dũng viết những câu như thế:

Chiêu Quân sang Hồ xừ hồ xang

(Chiêu Quân)

Ngồi đây năm năm miền ly hương, hay

Tịch mịch sầu vơi bèo râm ran, hay

Em ơi! Em ơi! Đêm dần vơi

(Cố quận)

Trong những bài nổi tiếng như Mắt người Sơn Tây hay Tây Tiến thì có:

Vầng trán em mang trời quê hương

Mắt em dìu dịu buồn Tây phương

hay

Mường Lát hoa về trong đêm hơi, hay

Nhà ai Pha Luông mưa xa khơi, hay

Mai Châu mùa em thơm nếp xôi, hay

Nhạc về Viên Chăn xây hồn thơ

Trong những bài ít nổi tiếng hơn cũng không thiếu những câu mang âm điệu như thế. Ví dụ:

Trong bài Thu, có câu: Cánh hồng nhạt nhạt mây phiêu lưu, hay Ngồi đây vời tưởng đường quê hương, hay Buồn nhớ thương ai lòng hiu hiu.

Trong bài Hồ Nam, có câu: Ai biết Hồ Nam giờ ra sao

Trong bài Bố Hạ, có: Tơi nón trung du em về đâu, hay Rừng xa Yên Thế hùm thiêng nằm

Trong Pha Đin, có: Dừng xe trong mây nhìn phương Nam.

Thơ Quang Dũng có một chất đặc biệt. Đặng Tiến thì gọi đó là chất mơ, “một thoáng mơ phai”. Người khác thì gọi đó là chất hào hoa, chất Hà thành. Riêng trong những bài bảy chữ, tôi nghĩ, cách sử dụng bằng trắc thế kia cũng góp phần tạo nên nét độc đáo của thơ Quang Dũng.

(Có lẽ tôi không nên nói rằng entry sắp tới sẽ viết về nhà thơ "màu mè" bậc nhất Việt Nam, kẻo có bạn đi theo chằng chằng đòi nợ:))

Bóng ai trong đáy cốc

Bài Đôi bờ Quang Dũng viết năm 1949 có hai câu này:

Thoáng hiện em về trong đáy cốc

Nói cười như chuyện một đêm mơ

Hẳn khi viết như thế, Quang Dũng có nghĩ đến mấy câu của Nguyễn Bính trong Một trời quan tái:

Chiều nay... thương nhớ nhất chiều nay
Thoáng bóng em trong cốc rượu đầy
Tôi uống cả em và uống cả
Một trời quan tái, mấy cho say!

Hôm nay mới đọc được trọn bài Lòng chiến sĩ của Trần Huyền Trân trong tập Rau tần do chị Sonata gửi tặng. Nhớ thế, mới phát hiện ra cái hình ảnh bóng em bóng ai trong cốc rượu rất có thể xuất hiện đầu tiên trong thơ Trần Huyền Trân:

Mặt trận đêm nay mừng đắc thắng
Rượu nồng sôi máu đỏ, ô hay
Men buồn nhẹ bốc trong lòng vắng
Thoáng bóng ai trong cốc rượu đầy

Trần Huyền Trân viết bài này năm 1939 ở Ô Chợ Dừa. Theo nguồn tin chưa kiếm chứng trên internet, Nguyễn Bính viết Một trời quan tái năm 1940 tại Lạng Sơn (có câu Tôi đi đi mãi vào sơn cước). Nếu đúng Nguyễn Bính mượn thơ bạn mình là Trần Huyền Trân lẽ ra ông cần phải chú thích như thế. Riêng Quang Dũng có lẽ cũng cần chua một câu “mượn hình ảnh trong thơ Trần Huyền Trân và Nguyễn Bính’.

Trong ba bác này, bác Nguyễn Bính "máu me" nhất. Hai bác kia chỉ thấy thoáng bóng ai trong đáy cốc rồi thôi. Bác Trân viết giùm Phạm Ngũ Lão nên chừng mực, bác Dũng thấy bóng em về thì trò chuyện với bóng em. Riêng bác Bính thấy bóng em trong đáy cốc rồi bác chơi cạn cốc luôn. Hình ảnh uống bóng em có vẻ rất lãng mạn, như là biểu hiện của tình yêu say đắm. Tuy nhiên, có thể có cách giải thích khác, đó là vì "em" khó ưa quá mà cứ hiện hình ảm ảnh hoài, nên cạn cốc quách cho rồi khỏi phải thấy bóng hình "em" nữa.

Đó cũng có thể là lý do tại sao ngày nay ở các quán nhậu người ta thường cụng ly trăm phần trăm:)

Còn có bao giờ em nhớ ta?

Nếu bạn là một người đàn ông đã có gia đình, mà đêm nào cũng được một người con gái trẻ và xinh, có thể nói rất trẻ và rất xinh, yêu cầu nằm xuống bên cạnh nàng, nắm tay nàng để cùng đưa nhau vào giấc ngủ thì bạn sẽ nghĩ gì? Tôi thì tôi nghĩ là: chật quá! Vì giường nàng bé quá. Vâng, khi chưa đến ba tuổi người ta không cần một cái giường quá lớn. Alpha chỉ có một tấm nệm be bé bên cạnh giường ba mẹ. Mấy tuần nay, khi ông ba nội đã về quê nghỉ phép thì mẹ có trách nhiệm cho em Pi ngủ còn ba (tức là tôi, lẽ nào không phải?) có trách nhiệm cho Alpha đi ngủ. Sau khi cho Alpha đánh răng, đi tè, Alpha sẽ ôm tất cá các gối ôm vào tấm nệm của mình nằm sẵn đó rất ngoan. Khi tôi tắt đèn, Alpha sẽ có tiết mục đòi uống nước. Uống nước xong, Alpha sẽ yêu cầu ba gãi chân cho con. Gãi một lúc Alpha sẽ đòi đổi chân kia, xong rồi đổi sang tay, rồi tay kia. Gãi hết bốn vó cô nàng sẽ ngủ chổng cẳng. Nhưng có những hôm khó ngủ hơn, gãi xong bốn vó mà cô nàng vẫn chưa chịu ngủ, cô nàng sẽ thì thào: “Ba ơi xuống đây nằm với con”. Tấm nệm bé tí thế kia, lại thêm một đống gối ôm và búp bê, nằm xuống đấy quả tình là chật!

Nếu bạn nào đọc câu đầu tiên trên kia mà chờ đợi một câu chuyện diễm tình lâm ly bi đát hẳn bạn đã thất vọng. Đấy, nhưng lỗi là ở bạn. Cứ nghe đến nằm xuống bên một người con gái đã liên tưởng lung tung. ‘Người con gái” rất có thể chỉ là “con gái” thôi, hi hi.

Cũng như chữ “em” trong văn chương thi ca âm nhạc, nhắc đến chữ “em” người ta cứ liên tưởng ngay đến, vâng, một cô gái. Rồi người ta có thể xây dựng cả một huyền thoại nhằm giải thích cho chữ “em” đó, kiểu như cô gái đó là ai, tên gì, tóc dài bao nhiêu xăng ti mét, tác giả gặp cô gái ở đâu, họ có yêu nhau không, thậm chí họ có ngủ với nhau không, ai bỏ ai, vân vân và vân vân. Rất có thể một đồng chí nào đấy, thường không lấy làm nổi tiếng lắm, sẽ viết một một bài dài ngoẳng kể là tôi đã quen nhà thơ nhạc sĩ xyz tôi biết chắc nhà thơ nhạc sĩ xyz đã gặp cô gái zyx trong hoàn cảnh yxz nọ họ đã xxx với nhau sau đó nhạc sĩ nhà thơ xyz đã yyy ra bài hát bài thơ say đắm lòng người kia tôi cam đoan chuyện tôi kể trăm phần trăm là sự thật và chuyện này chỉ có mình tôi biết thôi.

Tôi rất yêu thơ Quang Dũng và trong số những bài của Quang Dũng tôi thích bài Mắt người Sơn Tây vào loại nhất. Bài này thường được lưu truyền dưới tên Đôi mắt người Sơn Tây, nhưng tôi đã đọc ở đâu đó rằng nguyên gốc Quang Dũng đặt không có chữ “đôi’ mà chữ ấy là do Phạm Đình Chương thêm vào khi phổ nhạc. Tôi cũng thấy không có chữ “đôi” thì hay hơn. Bài này có nhiều dị bản. Bản dưới đây là bản tôi chép lại khi đọc một tập sách về Quang Dũng cách đây nhiều năm:

MẮT NGƯỜI SƠN TÂY

Em ở thành Sơn chạy giặc về
Tôi từ chinh chiến cũng ra đi
Cách biệt bao ngày quê Bất Bạt
Chiều xanh không thấy bóng Ba Vì

Vầng trán em mang trời quê hương
Mắt em dìu dịu buồn Tây phương
Tôi nhớ xứ Đoài mây trắng lắm
Em có bao giờ em nhớ thương?...

Mẹ tôi em có gặp đâu không?
Bao xác già nua ngập cánh đồng
Tôi nhớ một thằng con bé nhỏ
Bao nhiêu rồi xác trẻ trôi sông?

Từ độ thu về hoang bóng giặc
Điêu tàn ôi lại nối điêu tàn!
Đất đá ong khô nhiều suối lệ
Em đã bao ngày lệ chứa chan?

Đôi mắt người Sơn Tây
U uẩn chiều lưu lạc
Buồn viễn xứ khôn khuây

Tôi gửi niềm nhớ thương
Em mang giùm tôi nhé
Ngày trở lại quê hương
Khúc hoan ca rớm lệ

Bao giờ trở lại đồng Bương Cấn
Về núi Sài Sơn ngó lúa vàng
Sông Đáy chậm nguồn qua Phủ Quốc
Sáo diều khuya khoắt thổi đêm trăng

Bao giờ tôi gặp em lần nữa
Chắc đã thanh bình rộn tiếng ca
Đã hết sắc mùa chinh chiến cũ
Còn có bao giờ em nhớ ta?

(Quang Dũng - 1949)

Tôi đọc một số bài trên internet liên quan đến bài thơ này. Có khá nhiều người khẳng định rằng Quang Dũng viết bài thơ này cho một cô gái, thậm chí người ta còn cho biết tên cả cô gái đó, thậm chí họ còn yêu nhau, cô gái sau này vào Nam rồi đi Mỹ. Những chuyện như thế tôi nghĩ chỉ có tác dụng quán nước vỉa hè còn sự thật thế nào chẳng ai kiểm chứng được. (Cũng như câu chuyện Hai sắc hoa Ti-gôn của TTKh, có người phân tích bài thơ rất nhất định rằng cô gái trong thơ nhất định đã lấy một ông chồng tên Nghiêm căn vào những câu như “Bên cạnh chồng nghiêm luống tuổi rồi”. Sao người ta cứ phải trần tục như thế nhỉ?)

“Em” trong bài thơ này không nhất thiết phải là một cô gái. Có tài liệu khác kể rằng “em” là một chú bé chạy giặc mà Quang Dũng tình cờ gặp. Tất nhiên, cũng chẳng ai xác định được tính xác thực của tài liệu này, nhưng nếu bạn đọc bài thơ từ đầu đến cuối và liên tưởng đến một cậu bé chạy loạn như là đối tượng Quang Dũng nói chuyện thay cho một cô gái chắc bạn cũng thấy không có gì không hợp lý, thậm chí có khi còn thấy hay hơn.

--------

À, có một bài mà trong đó chữ em chắc chắn là con trai:

"Ta biết ngày mai em lấy vợ

Ngày làm hai buổi tối về thăm

Cơm xong chén nước chờ bên cạnh

Em bế thằng con được mấy năm"

Mấy câu này của Xuân Diệu tặng Huy Cận:) "Thằng con được mấy năm" có khi là tiến sĩ Cù Huy Hà Vũ bây giờ :) :)

Entry for October 26, 2007

Định trả lời vào blog của bạn Linh, mà chả hiểu sao mãi không thể post được cái comment. Yahoo điên thật rồi. Thật ra thì cũng không có gì, chỉ định bảo là mình tìm được version Đôi bờ của Quang Dũng khẳng định cái trí nhớ rất oách của mình thôi.

Version ấy đây. Mấy chỗ nghiêng là khác với version bạn Linh post.

Đôi Bờ

Thương nhớ ơ hờ , thương nhớ ai ? Sông xa từng lớp lớp mưa dài Mắt kia em có sầu cô quạnh Khi chớm heo về một sớm mai Rét mướt mùa sau chừng sắp ngự Bên này em có nhớ bên kia Giăng giăng mưa bụi qua phòng tuyến Quạnh vắng chiều sông lạnh bến tề Khói thuốc xanh dòng khơi lối xưa Ðêm đêm sông Ðáy lạnh đôi bờ Thoáng hiện em về trong đáy cốc Nói cười như chuyện một đêm mơ Xa quá rồi em người mỗi ngả Bên này đất nước nhớ thương nhau Em đi áo mỏng buông hờn tủi Dòng lệ thơ ngây có dạt dào ? Quang Dũng

Quang Dũng viết không nhiều lắm, nhưng số bài để đời lại nhiều hơn một số nhà khác viết rất nhiều. Ngoài Tây Tiến và Mắt người Sơn Tây quá nổi tiếng và Đôi bờ trên đây, còn có Trắc ẩn, Mây đầu ô, Không đề. Thích mấy câu này trong Mây đầu ô:

Mây ở đầu ô mây lang thang
Ôi ! Chật làm sao
Góc phố phường
Mây ở đầu ô
Hẹn những chân trời xa lạ
Qua một ngọn cột đèn
Chiều tối lại bừng con mắt đỏ
Cành bàng mái cũ khẳng khiu
Vườn đẹp khi mùa rụng lá

và

Những gã hai mươi mùa xuân
Từ đâu thổi vào thành phố ?...

Còn đây là nguyên bài Trắc ẩn:

Trắc ẩn

Quang Dũng

Chưa gặp sao đành thương nhớ nhau ? Ðòi phen số mệnh cũng cơ cầu Người đi mang nửa hồn đơn lẻ Tôi về hoài vọng một đôi câu Khói thuốc chiều sông, hỡi dáng người ! Phương nào đôi mắt ngó xa xôi Nào ai biết được niềm u ẩn Từng lắng nhiều trong những mảnh đời Tôi viết chiều nay, chiều tưởng vọng Làm thơ mình lại tặng riêng mình Sông trôi luống gợi dòng vô hạn Biền biệt ngày xanh xa ngày xanh Thời đại bao lần khô nước mắt Hoa đèn riêng gửi chút tâm tư Ngắn dài đã học người thiên cổ Vạn đại sầu lên chẳng bến bờ Chiều ấy em về thương nhớ ai ? Tôi chắc đường đi đã rất dài Tim tím chiều hôm lên bóng núi Dọc đường mờ những cánh hoa phai Một chút linh hồn nhỏ Ði về chân núi xanh Màu tím chiều chầm chậm Hoàng hôn nghe một mình Giáo đường chuông rời rạc Tan vỡ nhiều âm thanh Một chút linh hồn nhỏ Ði về chân núi xanh