The Path to the Spiders' Nests - Italo Calvino

Mấy năm rồi mới đọc lại Calvino. Cuốn này, Đường tới ổ nhền nhện, là cuốn đầu tay của ông, nhưng bản chúng ta đọc đây là bản ông sửa chữa lại nhiều gần 20 năm sau bản in đầu. Tôi đọc miệt mài cuốn sách trên chuyến bay đi Chiang Mai và từ Chiang Mai trở về, nhờ ơn VietJet bay vòng vòng trên trời nên đọc xong luôn. Cuốn sách kể về một cậu nhóc người Ý trong chiến tranh thế giới thứ hai và phong trào kháng chiến của người Ý qua góc nhìn của cậu. Pin, tên cậu nhóc, không chia sẻ chút nào với những cậu nhóc trong Tuổi thơ dữ dội hay Đất rừng phương Nam. Gần với Pin nhất có lẽ là ... Vi Tiểu Bảo, ở chỗ Pin chửi bậy như hát hay, chuyên kể chuyện đùa tục tĩu, bởi lẽ người thân duy nhất của Pin, chị cậu, hành nghề giống mẹ Vi Tiểu Bảo. Bí mật, và cũng là thế giới mộng mơ của Pin, là ở một bãi đất ven sông, nơi lũ nhện làm tổ. Đó cũng là nơi Pin giấu khẩu súng cậu chôm từ một thủy thủ người Đức khi gã này đang bận rộn với chị cậu, vụ trộm khởi đầu cho cuộc phiêu lưu của Pin.

Calvino viết thật nhẹ nhõm, hài hước một cách tự nhiên. Cái sự nhẹ này Calvino về sau sẽ đẩy lên trong Nam tước trên cây và Hiệp sĩ không hiện hữu và lý thuyết hoá trong tập Sáu bài giảng cho thiên niên kỷ. Tuy chưa phải là kiệt tác, nhưng đọc cuốn này thấy sướng gì đâu.

Fragments No. 2

+ Số người đọc sách đã không nhiều lắm, ấy vậy mà họ lại còn ghét nhau.

+ Đọc tập essay của Julian Barnes, có bài viết về dịch Bà Bovary của Flaubert sang tiếng Anh thật thú. Bắt gặp trong bài này một câu, JB trích của người khác, "Translation is a business that sensible people should best avoid." Quả chỉ có người hâm hâm mới lao đầu vào dịch thuật, he he.

+ Một thách thức nữa đối với người dịch: làm sao dịch được cảm giác có từ cái nhìn? Cái nhìn ở đây không phải là cái nhìn theo nghĩa quan điểm, mà cái nhìn tức là cái nhìn. Ý là cái nhìn vật lý. Giả dụ, văn của Coetzee nổi tiếng là tinh, gọn. Điều này thể hiện ở cả cách ông dùng chữ: phần lớn là chữ ngắn, có một hoặc hai âm tiết. Nhìn vào một trang sách của Coetzee trong nguyên bản tiếng Anh, người đọc ngay lập tức cảm nhận được yếu tố này. Làm sao bản tiếng Việt chẳng hạn chuyển tải được cảm giác đó, chưa bàn tới vấn đề ngữ nghĩa?

+ On the dotted line: cụm từ này trong Lolita từng gây tốn bao bút mực. Trong Slow Man của Coetzee, khi định cưa chân Paul, bác sĩ hỏi: " I am not going to ask you to sign on the dotted line, but do we have your consent to proceed?"  Trong văn cảnh này thì sign on the dotted line chỉ có thể là ký giấy (đồng ý cưa chân).

+ Trong Hermit in Paris (Ẩn sĩ ở Paris) của Calvino có câu này về Paris thật hay: ""Paris is like a giant reference work, a city which you can consult like an encyclopedia" . Paris là một tác phẩm tham khảo khổng lồ, một thành phố mà bạn có thể tra cứu/ tham khảo như một bách khoa toàn thư.

Hiện hữu tiếng cười

Thế là sau các cuộc phiêu lưu cùng một chàng nam tước suốt đời chân không chạm đất (Nam tước trên cây), một vị tử tước thân chia làm hai nửa (Tử tước chẻ đôi), người đọc Việt Nam lại có dịp diện kiến một nhân vật kỳ lạ không kém - một hiệp sĩ không hiện hữu trong tác phẩm cùng tên của nhà văn Ý Italo Calvino.  Hiệp sĩ không hiện hữu là cuốn thứ ba và cuốn cuối cùng trong bộ sách Tổ tiên của chúng ta của Calvino được dịch ra tiếng Việt, vẫn do Vũ Ngọc Thăng. Với cuốn sách này, một lần nữa, người đọc Việt Nam có dịp được trở về một châu Âu thời trung cổ, để đắm mình trong không khí huyền hoặc của một thứ văn chương uyên nguyên và khinh khoái.

Tương tự như hai tác phẩm trước, Hiệp sĩ không hiện hữu được xây dựng trên một ý tưởng độc đáo: trong đoàn quân của hoàng đế Charlemagne lừng danh, có một vị hiệp sĩ hiện diện nhưng không hiện hữu. Dưới bộ áo giáp trắng toát lúc nào cũng lấp lánh của vị hiệp sĩ  này đơn giản là chẳng có một thân xác nào. Để cho sự thể thêm trớ trêu, hiệp sĩ được nhà vua tặng cho một người hầu  luôn tưởng mình là một cái gì đó khác: vịt, ếch, cá, dê hay thậm chí phó-mát, vì một lẽ anh này, ngược lại với hiệp sĩ, hiện hữu nhưng không hề hiện diện.

Một người đọc quan tâm đến nghệ thuật tiểu thuyết hẳn sẽ nhặt ra được từ cuốn này (cũng như từ Nếu đêm đông có người lữ khách) những quan niệm về tiểu thuyết mà Calvino lồng ghép vào thông qua nhân vật nữ tu viết truyện. Nếu không quan tâm đến nghệ thuật tiểu thuyết, thì có thể suy ngẫm về hai mặt đối lập hiện hữu - hiện diện. (Gần cuối sách, có nhân vật nói: “ Ngay chuyện hiện hữu cũng phải học”. Quả là thế, nếu như muốn hiện hữu  là một việc có ý nghĩa. Bằng không, hiện hữu đấy mà cũng như không.) Còn nếu không quan tâm đến nghệ thuật tiểu thuyết cũng không ưa suy ngẫm, có thể đọc Hiệp sĩ không hiện hữu đơn giản để thưởng thức nụ cười mang nhãn hiệu Calvino.

Xuyên suốt tiểu thuyết người đọc luôn nhìn thấy thấp thoáng nụ cười của Calvino - một nụ cười vừa giễu cợt nhẹ nhõm vừa mang dáng vẻ thông thái của một nhà hiền triết. Có thể nêu ra hai xen điển hình cho kiểu cười này: Xen thứ nhất, trong trận đấu giữa quân Ki-tô giáo và quân Hồi giáo, một tay lính Hồi giáo yêu cầu đối thủ phải tránh đường nếu không anh ta không thể tiến lên theo đúng kế hoạch, và để mình có thể tiến lên theo kế hoạch được giao anh ta sẵn lòng chỉ cho kẻ địch thủ lĩnh mình đang đứng ở đâu. Xen thứ hai, mô tả đêm yêu đương giữa chàng hiệp sĩ không hiện hữu và một bà quả phụ chủ một lâu đài. Trong khi bà chủ lâu đài đã rạo rực rũ bỏ tiết hạnh khả phong, thì chàng hiệp sĩ của chúng ta vượt qua thử thách ấy (phải nhớ rằng chàng không có thân xác) bằng cách luôn mồm nghị luận về tình yêu, về quy cách củi trong lò sửa, về nghệ thuật trải giường, về thuật búi tóc cài trâm, và bàn về ánh trăng… cho hết đêm.

Một tiểu thuyết chiều người đọc đến thế, còn mong gì hơn!

Ảnh: Chỉ có ảnh chụp chung, không có ảnh chụp riêng!

Họ đã nói về tiểu thuyết

"Họ" ở đây không phải là các nhà văn, mà là nhân vật của các nhà văn. Chẳng hạn, hãy đọc đoạn sau đây do nhân vật biên tập viên Komatsu trong 1Q84 nói, để biết trong 1Q84 không phải chỉ có tinh hoàn như có kẻ độc mồm nào từng bảo 1Q84 là "Tinh hoàn truyện":)

"Người đời đa phần không hiểu được giá trị thực sự của tiểu thuyết, nhưng lại không chịu lạc hậu với trào lưu. Hễ thấy có sách được giải trở thành tiêu điểm bàn tán là họ sẽ mua về đọc."

"Tengo à, cậu thử nghĩ xem: bầu trời chỉ có một mặt trăng, độc giả đã thấy không biết  bao nhiêu lần rồi. Phải vậy không? Nhưng trên trời cùng lúc hiện ra hai mặt trăng, cảnh tượng ấy chắc chắn họ chưa tận mắt nhìn thấy bao giờ. Khi cậu miêu tả một thứ gần như tất cả độc giả  đều chưa từng thấy bao giờ trong tiểu thuyết, thì không thể không cố gắng miêu tả cho kỹ lưỡng và chuẩn xác. Chỉ những thứ gần như tất cả độc giả đều từng tận mắt trông thấy mới có thể tỉnh lược, hoặc có thể nói là cần phải tỉnh lược."

Còn đây là lời của nữ tu trong Hiệp sĩ không hiện hữu:

"Nghệ thuật viết truyện là ở chỗ biết rút ra toàn thể phần còn lại của cuộc sống từ cái sự-không-là-gì-cả lĩnh hội được từ nó; nhưng khi trang viết kết thúc, thì cuộc sống lại lên đường, và ta nhận ra rằng những gì mình biết quả là một sự-không-là-gì-cả."

Thóc mách quần hồng

Sáng  ra khỏi nhà, xin phép vợ cho  đi thóc mách quần hồng. (Bác nào chưa biết thóc mách quần hồng là chi, có thể mở trang 12 cuốn Hiệp sĩ không hiện hữu ra tham khảo.) Kết quả không thóc mách được quần hồng nào, chỉ toàn thóc mách chuyện /sách/, bán được mấy cuốn sách, mua được mấy cuốn sách. Toàn sách với sách.  Trong số mấy cuốn mới rinh về có Lời bộc bạch của một thị dân. Tên tuổi của Marai Sandor là một bảo chứng  cho cuốn sách, nhưng kể cả không thích hay không đọc được Marai Sandor đi chăng nữa, không thể không phải lòng cái bìa - một trong những bìa sách đẹp nhất Nhã Nam từng có. Đây là loại sách vì một cái bìa mà  ta có thể mua nguyên cả một cuốn sách. Tại sao không chứ, khi người ta có thể vì  một lúm đồng tiền mà cưới nguyên một cô vợ. Tuy vậy, mọi so sánh chỉ  có tính chất tương đối, vì có thể mua rất nhiều sách về chất quanh nhà, chứ không thể làm như thế với vợ.

Nói về mua sách, sáng nay có một bạn tỏ ra ngại ngần khi chưa thể thanh toán hết số sách mình đang có. Tất nhiên ấy là một ngại ngần chính đáng. Cách đây năm năm, tôi cũng mang một tâm thế y như vậy, và, để cho sang trọng, có thể nói, y như Walter Benjamin. Trong bài “Unpacking My Library”, Benjamin kể chuyện nhiều năm trời, kệ sách của ông mỗi năm chỉ dày thêm độ vài inch, vì  ông không cho phép thêm vào đó bất cứ một cuốn sách nào chưa được  ông xác nhận “Đã đọc.”  Kệ sách khi đó, với ông, chỉ là kho chứa những cuốn sách đã đọc rồi. Nhưng một ngày đẹp trời, sau khi đi uống cà phê ở Nhã Nam Thư hùng quán về, ông/bà bỗng nhận ra mua sách và đọc sách  không nhất thiết là hai việc liên quan khăng khít với nhau.  Người ta có thể mua một cuốn sách chỉ vì cái bìa, vì muốn trọn bộ tác giả, vì nếu không mua bây giờ có thể ngày mai không còn để mua (trường hợp cuốn Em làm ơn mua đi được không là một ví dụ điển hình), vì một chữ ký thiếu nét, hay cũng có thể, chỉ vì cuốn sách xếp nhầm trang.  Đến lúc đó, như Benjamin đã nói, người ta đã từ chỗ vẩn vơ trên những ngõ hẽm tiến ra đại lộ tích lũy sách.

Và, trong một thời đại khi cơn mưa cũng khước từ sự độc tài, đọc sách không nhất thiết là việc chăm chú đọc từ bìa một đến bìa bốn cuốn sách, không bỏ qua cả một dấu chấm phẩy.  Trong một số trường hợp,  đọc một cuốn sách có thể, và chỉ nên là, đọc tất cả các dấu chấm phẩy trong cuốn sách ấy.  Đọc theo chiều dọc, đã đành, nhưng hãy thử các phương cách khác: Đọc từ sau ra trước, chỉ đọc các chương lẻ, chỉ đọc các cụm từ viết hoa hoặc in nghiêng, đọc năm cuốn sách cùng một lúc, đọc như tra từ điển, đọc như nghịch mạng internet, chỉ đọc những chương viết về các hòn đảo của nước Lào, chỉ đọc nửa trên của các trang, chỉ đọc nửa dưới của các trang, chỉ đọc phần chú thích, chỉ đọc những chỗ tác giả trích dẫn người khác, không đọc gì  khác ngoại trừ gáy sách… Chớ nên giới hạn mình ở bất cứ một khả năng nào. 

Hãy trả đũa Calvino

Cùng với Borges, Calvino là cái tên hay được nhắc đến như là người có nhiều ảnh hưởng đến các nhà văn hậu hiện đại. Lừng lẫy là thế, nhưng sự xuất hiện của Calvino ở Việt Nam phải nói rất muộn màng và khiêm tốn. Qua đời năm 1985, khi người ta chưa kịp trao cho ông một giải Nobel, (thực ra, những người như Borges, Calvino, Woolf, Nabokov, Joyce có thể nói là đứng riêng ra một cõi, chia sẻ cái sự không đoạt giải Nobel, nhưng có tầm ảnh hưởng hơn rất nhiều tác giả từng đoạt giải này), mãi đến năm 2004 bản dịch một cuốn sách trọn vẹn của ông mới xuất hiện ở Việt Nam (Palomar, 2004, Vũ Ngọc Thăng dịch), nhưng có lẽ phải đến Nam tước trên cây, (2009, cũng Vũ Ngọc Thăng dịch) thì Calvino mới được biết đến rộng rãi ở Việt Nam.  

Với sự yêu mến dành cho Nam tước trên cây, nhiều người đọc háo hức chờ đợi Nếu một đêm đông có người lữ khách (2011, bản dịch của Cao Đăng tiên sinh), nhịn ăn sáng mấy ngày liền để mua sách ngay cái nhìn đầu tiên. Nhưng đến giờ này, tôi đã nghe được ít nhất từ ba bạn, thuộc loại yêu văn học và đọc nhiều, rằng cuốn này khó đọc quá. Vậy cuốn này là cuốn như thế nào?

Nếu một đêm đông có người lữ khách là một cuốn tiểu thuyết đặc biệt. Ngay trang đầu tiên, ta đã có cảm giác tác giả đang bỡn cợt với mình: “Bạn sắp bắt đầu đọc cuốn tiểu thuyết mới Nếu một đêm đông có người lữ khách của Italo Calvino.” Câu mở đầu này không khỏi khiến người đọc giật mình, xem đi xem lại, có phải mình đang đọc lời tựa hay lời giới thiệu tác phẩm không.  Khi tin chắc rằng câu mình đang đọc là câu đầu tiên của tiểu thuyết, người đọc ngay lập tức nhận ra rằng mình đang đọc một cuốn tiểu thuyết không giống gì với bất cứ tiểu thuyết nào đã đọc.

Thật vậy, trong cả chương đầu tiên, người đọc sẽ sung sướng khi thấy Calvino đi guốc trong bụng mình, khi ông mô tả các tư thế đọc sách( bất cứ ai ưa đọc cũng hiểu niềm vui sướng khi chọn được một tư thế thoải mái để đọc sách như thế nào), và nhất là khi ông phân loại sách ra thành, ví dụ như, Sách Bạn Lên Kế Hoạch Đọc Đã Nhiều Năm Nay, Sách Bạn Cần Xếp Cạnh Những Sách Khác Trên Giá Sách Của Mình, Sách Bạn Luôn Vờ Là Đã Đọc Và Nay Đã Đến Lúc Ngồi Xuống Thực Sự Đọc, .v.v. Chỉ từng ấy cũng khiến bất cứ người đọc nào có thể mỉm cười, vì thấy tác giả quá sức hiểu mình, vì thấy chưa bao giờ mình - với tư cách người đọc - lại được  một nhà văn thấu hiểu và đồng cảm đến thế.

Nếu người đọc cảm thấy như vậy, thì quả nhiên người đọc đã rơi vào “bẫy” của Calvino, vì Nếu một đêm đông có người lữ khách đích thực là một cuốn sách về người đọc, cho người đọc và vì người đọc. Người đọc, ở ngôi thứ hai, chính là nhân vật của tác phẩm. (Sau này, trong Invisible, Paul Auster cũng dùng ngôi thứ hai để chỉ nhân vật chính trong một trong ba phần của cuốn sách, nhưng người ta không thể không cảm thấy sự gượng gạo đến tội nghiệp.  Invisible là một thất bại thảm hại của tác giả những cuốn hết sức hấp dẫn và thông minh như The New York Trilogy hay Moon Palace - tranh thủ quảng cáo cho cuốn sách vô địch ế mọi thời đại của Nhã Nam tí, hehe) Để Người đọc khỏi cô đơn, và để tiểu thuyết của mình có chút lãng mạn, Calvino còn tặng thêm cho Người đọc một Người đọc Nữ, cho cả hai cùng nhau phiêu lưu qua một nửa cuốn tiểu thuyết của mình. Nói một nửa, vì cặp đôi Người đọc này chỉ xuất hiện ở những chương có đánh số.  Xen kẽ với những chương đánh số, là những chương mang nhan đề như nhan đề những cuốn tiểu thuyết. Thật ra, đó chính là những cuốn tiểu thuyết, hay chính xác hơn, mỗi chương này là chương mở đầu của một tiểu thuyết khác nhau, và tổng cộng ta có mười chương mở đầu của mười tiểu thuyết, nội dung khác nhau, giọng điệu khác nhau, được nối kết với nhau thông qua cuộc phiêu lưu của Người đọc và Người đọc Nữ..

Như thế, ta có thể nói, Calvino cho ta đọc mười một tiểu thuyết trong một cuốn sách, mà cũng có thể nói, Calvino chẳng cho ta đọc một cuốn tiểu thuyết nào trọn vẹn cả. Nếu một đêm đông có người lữ khách, do vậy, là một trò chơi tiểu thuyết. Vậy ta có lựa chọn: hoặc chơi cùng Calvino thì đọc hết toàn bộ cuốn sách, còn không, hãy trả đũa ông bằng cách chỉ đọc chương mở đầu thôi.  Đã có biết bao niềm vui nội trong chương ấy!

The Writer [not Sex] and the City

Năm 1960, Calvino viết về Turin, thành phố lý tưởng để viết văn theo ý ông, như sau:

Nếu người ta công nhận rằng môi trường nơi tác phẩm được viết ra và những yếu tố của cảnh quan xung quanh có thể ảnh hưởng đến tác phẩm của nhà văn, thì người ta phải thừa nhận rằng Turin là thành phố lý tưởng cho nhà văn. Tôi không hiểu làm thế nào người ta có thể viết được trong những thành phố nơi hình ảnh của hiện tại ngập tràn và mạnh mẽ đến nỗi không cho nhà văn một rẻo không gian hay yên lặng nào. Ở nơi đây, Turin, bạn có thể viết bởi vì quá khứ và tương lai vượt trội so với hiện tại, tác động của quá khứ và dự báo của tương lai mang lại ý nghĩa và vẻ cụ thể rõ ràng cho những hình ảnh rời rạc, trật tự của hôm nay. 

Chắc ông trầm trọng hóa vấn đề, chứ đã viết, viết ở đâu chả được. 

Nhưng ở Việt Nam, chỗ viết văn lý tưởng nhất bây giờ chắc là Cà Mau:), chứ cả Hà Nội và Sài Gòn đều ồn lắm, ồn kinh khiếp lên được. 

Cả một tủ

Có lần nghe Mark Twain nói, đại ý, tác phẩm kinh điển là tác phẩm ai cũng muốn đọc, nhưng không ai thực sự đọc:)

Mò sang nhà Calvino, thấy bác cho cả một tủ định nghĩa về tác phẩm kinh điển. Dưới đây là vài cái:

Là những cuốn mà người ta thường nói: “Tôi đang đọc lại…”, chứ không bao giờ nói “Tôi đang đọc…”: Đúng thế, giờ mà nói mình đang đọc Tội ác và hình phạt  hay Bà Bôvary ngượng chít được.  Mặc dù có khi đang đọc thật:)

Là cuốn mà nỗi lần đọc lại ta lại có cảm giác khám phá như lần đọc đầu tiên: Một ví dụ là Hoàng tử bé, và vấn đề ngáp :)

Là cuốn mà thậm chí khi ta đọc lần đầu cũng cho ta cảm giác như là đọc lại một cái gì ta đã từng đọc.

Là cuốn không bao giờ cạn điều muốn nói với độc giả;

Là những cuốn mà ta càng nghĩ rằng ta đã biết về nó qua lời người khác, thì khi thực sự đọc chúng, ta lại thấy nó càng độc đáo, bất ngờ và sáng tạo;

Còn nhiều nữa, 14 cái tổng cộng.

Kết cục, Calvino lý giải tại sao phải đọc tác phẩm kinh điển: Tại vì đọc luôn luôn tốt hơn không đọc!

Đóng tủ.

Calvino trả lời phỏng vấn

Nhơn dịp Nhã Nam cho ra mắt cuốn Nếu một đêm đông có người lữ khách của Italo Calvino, một người Ý (nghe tên là biết) nhưng không phải là cầu thủ bóng đá, qua bản dịch của bác Trần Tiễn Cao Đăng (không phải Đằng Đẵng Quy Tiên như một số kẻ hay đùa), tôi trích dịch bài phỏng vấn Calvino trên The Paris Review.  Đây là những đoạn Calvino nói về ông viết như thế nào (khổ sở phết), về tuổi trẻ ngày nay (ngày ông trả lời phỏng vấn), về văn hóa và tất nhiên, về tiểu thuyết.


---------

NGƯỜI PHỎNG VẤN

Ông viết như thế nào? Ý tôi là, ông thực hiện hành vi viết như thế nào?

CALVINO

Tôi viết tay, sửa đi sửa lại nhiều lần.  Phải nói là tôi gạch bỏ nhiều hơn viết. Tôi phải săn tìm từ ngữ khi nói, và khi viết tôi cũng gặp những khó khăn y như vậy.  Rồi tôi viết thêm, chèn thêm vào, bằng chữ nhỏ li ti. Rồi đến một lúc tôi không đọc được chữ của chính mình nữa, nên tôi phải dùng kính lúp để luận ra mình đã viết gì. Tôi có hai kiểu viết khác nhau. Một kiểu viết chữ khá to - những chữ o và chữ a có một cái lỗ to ở tâm. Tôi viết kiểu này khi chép lại hoặc khi tôi khá chắc về những gì tôi viết. Kiểu viết kia của tôi tương ứng với một trạng thái tinh thần kém tự tin hơn và thường rất bé - chữ o hệt như dấu chấm. Đến cả tôi cũng khó luận ra nữa
.
Các trang viết của tôi đầy những dòng gạch bỏ và sửa chữa. Có một thời gian tôi viết tay một số bản . Bây giờ, sau bản thảo  đầu tiên viết bằng tay và bị gạch tứ tung, tôi bắt đầu đánh máy, vừa đánh vừa luận chữ. Cuối cùng khi đọc lại bản đánh máy, tôi phát hiện ra một văn bản hoàn toàn khác và tôi thường sửa tiếp trên văn bản này. Rồi tôi lại chỉnh sửa nữa. Trên từng trang một trước hết tôi cố gắng chỉnh sửa bằng máy đánh chữ; rồi tôi lại sửa thêm một ít bằng tay. Thường trang viết của tôi chằng chịt đến mức tôi phải đánh máy lại lần thứ hai.  Tôi ganh tị với những nhà văn có thể viết mà không cần sửa.

NGƯỜI PHỎNG VẤN

Ông có thấy rằng tuổi trẻ hôm nay có những đặc điểm khác với tuổi trẻ của ông? Khi lớn tuổi hơn ông có nhận thấy ông có khuynh hướng không thích những gì người trẻ làm hơn hay không?

CALVINO

Nhiều lúc tôi phát điên với những người trẻ; tôi nghĩ về những bài lên lớp lê thê mà hẳn tôi không bao giờ giảng, trước hết vì tôi không thích dạy dỗ người khác, và thứ đến, chẳng ai thèm lắng nghe tôi. Nên chẳng còn gì nhiều nhặn cho tôi làm ngoài việc tiếp tục ngẫm nghĩ về những khó khăn trong giao tiếp với người trẻ. Có cái gì đó diễn ra giữa thế hệ của tôi và thế hệ của họ. Một sự tiếp diễn về trải nghiệm bị đứt đoạn; có lẽ chúng tôi thiếu những điểm tham chiếu chung. Nhưng nếu tôi nghĩ lại về tuổi trẻ của tôi, sự thật của vấn đề là tôi cũng chẳng chú tâm đến những phê bình, khiển trách, khuyến nghị. Nên hôm nay tôi không có thẩm quyền để nói.

NGƯỜI PHỎNG VẤN

Tiểu thuyết gia có phải là những kẻ nói dối? Nếu không, thì họ nói loại sự thật nào?

CALVINO

Tiểu thuyết gia nói về cái khoảnh sự thật ẩn giấu dưới đáy của mỗi lời nói dối. Với một nhà phân tích tâm lý nói dối hay nói thật không quan trọng mấy bởi vì những lời nói dối cũng thú vị, hùng hồn, và khơi lộ chẳng kém bất kỳ điều được cho là sự thật nào.


Tôi cảm thấy nghi ngờ nhà văn nào xưng là kể toàn bộ sự thật về chính họ, về cuộc đời, hay về thế giới. Tôi thích sống cùng những sự thật tôi tìm thấy trong các nhà văn tự thể hiện mình như những kẻ nói dối mặt dày nhất. Mục đích của tôi khi viết Nếu  một đêm đông có người lữ khách, một tiểu thuyết hoàn toàn dựa vào huyễn tưởng, là để tìm thấy theo cách này một sự thật mà tôi sẽ không thể tìm thấy theo cách nào khác.

NGƯỜI PHỎNG VẤN

Theo ông thì nhà văn viết những điều họ có thể viết hay là viết những điều nên viết thì hơn?

CALVINO

Nhà văn viết những điều họ có thể viết. Hành vi viết là một tính năng chỉ trở nên hiệu quả nếu nó cho phép người ta bộc lộ cái tôi nội tại. Một nhà văn cảm được nhiều dạng hạn chế khác nhau - hạn chế về văn chương ví dụ như số dòng trong một bài sonnet hay những quy tắc của bi kịch cổ điển.  Những điều này là một phần của cấu trúc tác phẩm trong đó tính cách của nhà văn được tự do bộc lộ. Nhưng có một số hạn chế về tôn giáo, đạo đức, triết học, và nghĩa vụ chính trị. Những thứ này không thể được áp đặt trực tiếp lên tác phẩm mà phải được lọc qua cái tôi nội tại của nhà văn. Chỉ khi chúng là một phần tính cách sâu kín nhất của nhà văn thì chúng mới có thể tìm thấy chỗ trong tác phẩm mà không bóp nghẹt tác phẩm.

NGƯỜI PHỎNG VẤN

Ông có nghĩ là châu Âu bị văn hóa Mỹ và Anh lấn át?

CALVINO

Không. Tôi không chia sẻ những phản ứng mang tính sô vanh. Kiến thức về văn hóa nước ngoài là yếu tố sống còn của bất kỳ nền văn hóa nào; tôi tin chúng ta không bao giờ có thể có đủ kiến thức ấy. Một nền văn hóa phải biết cởi mình trước những ảnh hưởng ngoại nếu nó muốn gìn giữ cái mãnh lực sáng tạo của chính nó. Ở Ý thành tố văn hóa quan trọng nhất luôn là văn học Pháp. Cả văn học Mỹ nữa cũng chắc đã lưu lại dấu ấn trong tôi cả đời. Poe là một trong những  hứng thú đầu tiên của tôi; ông dạy tôi tiểu thuyết là gì. Rồi  sau tôi khám phá ra rằng Hawthorne đôi khi còn vĩ đại hơn Poe. Đôi khi thôi, không phải luôn luôn. Melville.  Một tiểu thuyết hoàn hảo,  Benito Cereno, thậm chí còn có giá trị hơn cả Moby-Dick. Dầu vậy, thoạt tiên tôi học nghề dưới bóng của Cesare Pavese, dịch giả tiếng Ý đầu tiên của Melville. Trong số những hình mẫu văn chương đầu tiên của tôi có những nhà văn thứ yếu cuối thế kỷ mười chín như Stephen Crane và Ambrose Bierce. Những năm tôi phát triển nghề văn, quãng những năm bốn mươi, là sự thống trị toàn diện của Hemingway, Faulkner, và Fitzgerald. Vào thời đó ở Ý chúng tôi như cuồng say với văn chương Mỹ. Cả những tác giả rất khiêm tốn như Saroyan, Caldwell và Cain cũng được coi là những hình mẫu về phong cách. Rồi còn đó Nabokov, người mà tôi trở thành fan và vẫn còn là fan của ông. Tôi phải thừa nhận rằng mối quan tâm của tôi đối với văn chương Mỹ bị lèo lái bởi khao khát theo dõi những gì xảy ra ở một xã hội mà trong chừng mực nào đó dự báo những gì sẽ xảy ra ở châu Âu một vài năm sau. Theo nghĩa này, những nhà văn như Saul Bellow, Mary McCarthy, Gore Vidal quan trọng vì mối liên hệ của họ với xã hội được biểu hiện trong việc cho ra đời những áng văn chất lượng. Cùng lúc đó tôi luôn tìm kiếm những giọng văn mới - như việc khám phá ra các tiểu thuyết của John Updike trong quãng giữa những năm năm mươi.