Chùm thơ Bắc Đảo

Những bài sau của Bắc Đảo tôi dịch qua bản dịch tiếng Anh. Tất nhiên, như vậy không phải là tối ưu, nhưng thích thì làm thôi.

| Tuyên ngôn |

cho Ngộ La Khắc*

Có lẽ giờ khắc cuối đã đến

Tôi chẳng để lại di chúc nào

Chỉ một cây bút, cho mẹ tôi

Tôi không phải anh hùng

Trong một thời đại không còn anh hùng

Tôi chỉ muốn được làm một con người

Đường chân trời tĩnh lặng

Chia đôi hàng ngũ người sống và kẻ chết

Tôi chỉ có thể chọn bầu trời

Tôi sẽ không quỳ xuống đất

Để những kẻ hành hình trông cao lớn

Càng dễ chắn ngọn gió tự do

Từ những lỗ đạn như sao kia sẽ tuôn ra

Một bình minh đỏ máu

(Bắc Đảo)

*Ngộ La Khắc là nhà hoạt động nhân quyền Trung Quốc, bị xử tử năm 27 tuổi trong Cách mạng Văn hoá.

| Đèn xanh |

tặng Fred Wakeman*

cố quận trăng tàn

chìm vào ao sâu

nặng như đá tảng

những ngôn từ anh đưa vào lịch sử

bẻ hướng cả dòng sông

bao nhiêu mùa hoa nở

đẩy đưa triều đại hưng vong

tiếng quạ là tiếng trống

đế vương như tằm nhả tơ

dệt thành cuộn sách dài vì anh

mỹ nhân tợ mây

hộ tống hành trình trong tim

đèn xanh hé một góc giấc mộng

anh viên thành ngọn lửa

hóa thân nên tuyết dày

nâng chén rượu trước gió

già đi cùng Trung Hoa

hành lang dài xuyên suốt xuân thu

người lạ nơi cổng

đang gõ vang vòng cửa

*Fred Wakeman, giáo sư người Mỹ, sử gia chuyên nghiên cứu Trung Hoa.

| Bài ca trên đường |

trong sự lãng quên giữa những lùm cây

cuộc tấn công nên thơ của lũ chó

ở đoạn cuối chuyến đi không hồi kết

đêm xoay mọi chìa khóa vàng

nhưng không cánh cửa nào mở ra cho em

chiếc đèn lồng tuân theo

những quy luật mùa đông cổ xưa

tôi đi thẳng về phía em

chiếc quạt lịch sử em mở ra

gấp lại trong khúc ca quạnh quẽ

chuông chiều thong thả chất vấn em

tiếng vọng đáp thay em hai lượt

đêm tối dong buồm ngược dòng

rễ cây âm thầm phát điện

thắp sáng vườn cây trái của em

tôi đi thẳng về phía em

ở điểm đầu mọi con đường tha hương

khi ngọn lửa khoác lên tuyết lớn

hoàng hôn niêm phong đế quốc

cuốn sách đất đai lật đến phút giây này

| Vượt qua mùa đông |

tỉnh dậy: rừng thông phương bắc

tiếng trống dồn trên mặt đất

rượu nồng ánh nắng thân cây

kích động lớp băng tối tăm

trái tim thét gào cùng bầy sói

gió đánh cắp chính gió

mùa đông thiếu tuyết rơi

lớn hơn cả ẩn dụ của nó

nhớ nhà như quân vương mất nước

muôn năm lạc lối kiếm tìm

biển cả vì người sống mà thương tiếc

sao luân phiên soi sáng tình yêu

Ai kẻ chứng nhân cho toàn cảnh

dẫn sông từ những chiếc tù và đồng

và cuộc bạo động của vườn cây?

Nghe chăng? Người yêu tôi hỡi

hãy già cùng nhau tay trong tay

ngủ đông cùng ngôn từ

dệt lại thời gian còn kẹt nút

hoặc một bài thơ ngưng bút

| Đoá hồng thời gian |

khi người gác đêm chìm vào giấc ngủ

bạn ngoảnh lại cùng cơn bão

già đi trong vòng ôm chính là

đoá hồng thời gian

khi lối chim bay xác định nên bầu trời

bạn ngoái nhìn hoàng hôn

hiện ra trong tan biến chính là

đoá hồng thời gian

khi lưỡi dao cong đi trong nước

bạn bước lên tiếng sáo qua cầu

bật khóc trong âm mưu chính là

đoá hồng thời gian

khi ngòi bút vạch đường chân trời

bạn tỉnh thức bởi tiếng cồng phương Đông

nở ra trong dư âm chính là

đoá hồng thời gian

trong gương luôn có khoảnh khắc ấy

khoảnh khắc dẫn tới cánh cửa tái sinh

cánh cửa mở về phía biển

đoá hồng thời gian

| Câu chuyện buổi sáng |

Một từ xóa sổ một từ khác

một cuốn sách ra lệnh

đốt một cuốn sách khác

buổi sáng dựng lên bằng bạo lực ngôn ngữ

đã thay đổi buổi sáng

có tiếng người húng hắng

Lũ dòi ăn tới lõi

lõi tới từ những thung lũng tẻ nhạt

từ trong những đám đông tẻ nhạt

chính phủ tìm ra phát ngôn nhân của mình

mèo và chuột

có những biểu hiện giống nhau

Trên con đường trên trời

người kiểm lâm vũ trang tra soát

mặt trời ầm ì lăn qua

trên mặt hồ nhựa đường

ông nghe thấy âm thanh của thảm hoạ

cái âm thanh mênh mang của một trận đại hỏa hoạn

| Năm mới |

đứa bé ôm hoa bước về năm mới

vị nhạc trưởng xăm bóng tối

lắng nghe quãng dừng ngắn nhất

dồn sư tử vào chiếc lồng âm nhạc

giục hòn đá giả trang kẻ lánh đời

chuyển động trong những đêm song song

ai là kẻ ghé thăm? khi ngày

thảy nhào khỏi tổ và bay xuống đường

cuốn sách thất bại ngày càng dày và sâu sắc hơn

mỗi sát na một lối tắt

tôi lần theo nó băng qua ý nghĩa Đông phương

rồi trở về nhà, khép lại cánh cửa của sự chết

Bản tiếng Anh những bài này có post tại trang FB.

Mùa chinh chiến ấy

Kết một năm đọc sách bằng cuốn Mùa chinh chiến ấy của Đoàn Tuấn. Cuốn này vốn không nằm trong kế hoạch đọc sách của tôi. Sở dĩ tôi tìm tới cuốn này là vì quanh vụ Nỗi buồn chiến tranh, có người nhắc tới Mùa chinh chiến ấy nên tôi đặt mua và đọc luôn.

Về đề tài chiến tranh biên giới Tây Nam thì tôi đã đọc Chuyện lính Tây Nam của Trung Sỹ. Đó là một cuốn hay bất ngờ. Mùa chinh chiến ấy cũng là hồi ức của một cựu chiến binh chiến trường K (Campuchia). Những câu chuyện trong Mùa chinh chiến ấy qua giọng kể của tác giả Đoàn Tuấn không hấp dẫn người đọc bằng phẩm chất văn chương hay nghệ thuật kể chuyện, mà bằng bản thân câu chuyện: sự thật khốc liệt của chiến tranh, bản thân nó đã là hấp lực với người nghe kể chuyện mà không cần bất cứ gia vị nào.

Tôi không rõ thống kê chính thức về thương vong của quân đội Việt Nam trong suốt cuộc chiến này đã có bao giờ được công bố và nếu có thì là con số nào. Tuy nhiên đọc cuốn sách này, có cảm giác là thương vong khá nặng nề. Có người nhập ngũ hôm trước, hôm sau đã chết. Có người được giải ngũ, trên đường về nước xe cán phải mìn, chết. Rất nhiều cái chết vì mìn, nhiều loại mìn khác nhau. Hy sinh trên chiến trường đã đành, còn rất nhiều cái chết vì nhiều nguyên nhân khác: chết đuối, bị lũ cuốn, sốt rét, chết vì vi khuẩn yếm khí, tự sát do quá khát nước, bị sét đánh, bị ngất trên đầm rồi bị đĩa hút máu tới chết...

Ngoài những mẩu chuyện về hy sinh, chết chóc, những gian khổ cùng cực của đời lính, cuốn sách còn kể về những khía cạnh khác của lính chẳng hạn nhu cầu sinh lý hoặc khía cạnh tâm linh. Có chuyện một chiến sĩ vì léng phéng với con gái Campuchia mà bị tử hình làm gương, giữ kỷ luật quân đội. Chuyện có anh giấu được một tấm ảnh một cô gái khỏa thân to bằng người thật, lính ta chia phiên nhau để ngủ với tấm ảnh này. Chuyện một anh lính ngửi thấy mùi nữ văn công từ cách xa 7km và phăng phăng chạy băng rừng đến tận nơi. Chuyện một người lính hy sinh vì giẫm mìn, đêm đêm về trong giấc mơ của một người lính khác để đòi giày, mãi đến khi đem giày cùng lên mộ mới thôi hiện về. Chuyện chính tác giả đêm nghe tiếng trẻ em kêu cứu trên hồ, tính lao ra cứu thì bị chặn lại, hóa ra anh mộng du, nhưng sau đó hỏi người dân địa phương thì biết đã từng có hai đứa trẻ chết đuối trên chính hồ ấy. Và tất nhiên, còn rất nhiều mẩu chuyện khốc liệt hay ly kỳ khác nữa.

Một cuốn sách như Mùa chinh chiến ấy, tôi thấy có giá trị tư liệu thật lớn, nhất là khi được kể từ góc độ của người lính trơn, không phải góc độ của tướng. Làm lính thật khổ. Lính đi chiến đấu khổ trăm lần. Không phải đi lính đương nhiên là sướng. Cào bàn phím còn sướng hơn.

Tình cờ đọc xong cuốn sách vào ngày 22/12.

 

Tạp bút Bảo Ninh

Nhân dịp Nỗi buồn chiến tranh đang bị đánh tưng bừng, bèn lôi cuốn Tạp bút Bảo Ninh ra đọc cho hết. Đây là tập hợp các bài báo đăng chủ yếu trên Văn nghệ trẻ, Văn nghệ quân đội và các báo khác dưới các bút danh Bảo Ninh, Nhật Giang, Mã Pí Lèng. Vì là tập hợp các bài báo, nhiều bài trong đó mang tính thời sự, nên giờ đọc lại không phải bài nào cũng thấy hay hoặc đồng cảm, nhưng cũng có thể nhặt ra một số chi tiết đáng chú ý:

+ Bảo Ninh bài bác cái trò đại ngôn ca bóng đá thành Tổ quốc, tình yêu bóng đá thành tình yêu Tổ quốc. Ông bảo Tổ quốc là Tổ quốc, bóng đá là bóng đá. Thiên vị là cố nhiên, nhưng thua thì buồn chán chứ không phải quốc thể bị hạ nhục. Ông cho rằng cái sự gán ghép ầm ĩ là một trong những nguyên do bóng đá VN ít tiến bộ, vì đá trúng trật một đường bóng mà là vấn đề vinh nhục quốc gia thì ai mà bình tĩnh đá được.

+ Về vấn đề đền ơn đáp nghĩa với thương binh, liệt sĩ, cựu binh, ông nhấn mạnh sự kiệm lời và lòng thành thực. Bớt cái hoa mỹ, bớt đi tượng đài, bia kỷ niệm xấu xí nhàm tẻ, bớt những vở kịch, bộ phim "cúng cụ". Ông cũng là người phản bác cụm từ "chiến sĩ vô danh".

+ Ông kể chuyện ngày Hồ Chí Minh mất, Hà Nội đã chìm trong nước mắt như thế nào. Nhiều thanh niên đã lên tàu liên vận đi học nước ngoài, nghe tin Hồ Chí Minh mất đã quay về để nhập ngũ.

+ Bài viết về ngày ông trở về Hà Nội sau chiến tranh đặc biệt cảm động. Ông tả bữa cơm đoàn tụ lặng lẽ như thế nào, khép cửa sổ, tắt bớt đèn, gặp nhau vui mà không dám reo, vì nhà hàng xóm nhiều con em không trở về. Bạn bè lớp cũ gặp nhau thì chỉ còn mình ông là con trai. Tết năm ấy, thay vì mở nhạc quân hành, thì Hà Nội mở Mùa xuân đầu tiên, Bài ca hy vọng. Rạp chiếu phim cũng thay những bộ phim ca ngợi chiến công bằng những bộ phim ẩn chứa tình yêu hoà bình như Con chim vành khuyên, Khi đàn sếu bay qua...

+ Tôi quan tâm hơn tới các bài ông viết về các tác phẩm, các nhà văn khác. Ông đánh giá rất cao Sống mòn của Nam Cao, Những ngày thơ ấu của Nguyên Hồng, Đôi bạn của Nhất Linh, Hồn bướm mơ tiên của Khái Hưng, Thời xa vắng của Lê Lựu. Tôi cũng lưu lại một số tác phẩm khác mà ông thích để tìm đọc: Lạc rừng của Trung Trung Đỉnh, Tấm ván phóng dao của Mạc Can, Cá voi trầm sát của Mai Ninh, Mùa hè năm Petrus của Lê Văn Nghĩa. Ông cũng đặc biệt ca ngợi bản dịch Trăm năm cô đơn của dịch giả Nguyễn Trung Đức.

+ Bảo Ninh ca ngợi thơ Nguyễn Quang Thiều và Trần Anh Thái. Nguyễn Quang Thiều quá nổi tiếng, còn Trần Anh Thái tôi chưa nghe tên bao giờ.

+ Bảo Ninh kể chuyện Nguyễn Tuân là người lớn duy nhất ngăn cản đám trẻ con ném đá các phi công Mỹ bị bắt sống.

+ Bảo Ninh rất "đỏ". Các thành phần đang đấu tố ông nếu đọc các tạp bút của ông chắc sẽ nguôi ngoai phần nào.

+ Bảo Ninh rất hay dùng từ "cố nhiên".

 

Đọc tiểu thuyết

Càng về sau này, tôi càng ít có hứng thú đọc những thứ không phải là tiểu thuyết. Lý do rất đơn giản: tiểu thuyết cho tôi tự tự do tuyệt đối. 

Về sách phi hư cấu: tôi ít còn nhu cầu tìm hiểu một chủ đề cụ thể nên giảm nhu cầu đọc phi hư cấu. Cũng đỡ tốn tiền mua sách và tốn không gian trữ sách. Vả lại, đọc phi hư cấu, nếu không tỉnh táo rất dễ vâng lời tác giả. Tác giả nói thế nào tin thế ấy. Tác giả phi hư cấu trình bày quan điểm của mình, rồi chứng minh cho quan điểm ấy, cố gắng áp đặt quan điểm của mình. Nếu mình không tự phản biện hoặc không đọc đủ rộng, đọc những quan điểm khác, rất dễ bị tác giả dắt mũi.

Trong khi đó, tác giả tiểu thuyết chỉ kể chuyện. Tác giả tiểu thuyết không cố ép người đọc phải suy nghĩ, hành động theo hướng này hay hướng khác. Tiếp nhận như thế nào là quyền của người đọc. Diễn giải như thế nào là quyền của người đọc. Chính vì vậy, khi đọc tiểu thuyết, người đọc tuyệt đối tự do.

My best reads of 2025

Kể ra thì chưa hết năm, nhưng từ giờ đến cuối năm tôi quyết cày Netflix, nên giờ post những cuốn hay nhất đọc được trong năm cũng là vừa khéo.

 

1/ Solenoid - Mircea Cartarescu

2/ Nostalgia – Mircea Cartarescu

3/ Chuyện kể tình yêu và bóng tối – Amos Oz

4/ Vũ điệu quỷ Satan – Laszlo Krasznahorkai

5/ Tuyết xuân – Yukio Mishima

6/ Death in Spring – Merce Rodoreda

7/ Nghệ nhân và Margarita – Mikhail Bulgakov

8/ Gối đầu lên cỏ - Natsume Soseki

9/ Wide Sargasso Sea – Jeans Rhys

10/ The Dry Heart – Natalia Ginzburg

Trên đây là những cuốn đọc lần đầu. Tính cả đọc lại thì phải kể thêm Trăm năm cô đơn đọc qua bản dịch tiếng Anh, Âm thanh và cuồng nộ, Người thủy thủ bị biển khước từ và Con cú mù.