Fragments No. 2

+ Số người đọc sách đã không nhiều lắm, ấy vậy mà họ lại còn ghét nhau.

+ Đọc tập essay của Julian Barnes, có bài viết về dịch Bà Bovary của Flaubert sang tiếng Anh thật thú. Bắt gặp trong bài này một câu, JB trích của người khác, "Translation is a business that sensible people should best avoid." Quả chỉ có người hâm hâm mới lao đầu vào dịch thuật, he he.

+ Một thách thức nữa đối với người dịch: làm sao dịch được cảm giác có từ cái nhìn? Cái nhìn ở đây không phải là cái nhìn theo nghĩa quan điểm, mà cái nhìn tức là cái nhìn. Ý là cái nhìn vật lý. Giả dụ, văn của Coetzee nổi tiếng là tinh, gọn. Điều này thể hiện ở cả cách ông dùng chữ: phần lớn là chữ ngắn, có một hoặc hai âm tiết. Nhìn vào một trang sách của Coetzee trong nguyên bản tiếng Anh, người đọc ngay lập tức cảm nhận được yếu tố này. Làm sao bản tiếng Việt chẳng hạn chuyển tải được cảm giác đó, chưa bàn tới vấn đề ngữ nghĩa?

+ On the dotted line: cụm từ này trong Lolita từng gây tốn bao bút mực. Trong Slow Man của Coetzee, khi định cưa chân Paul, bác sĩ hỏi: " I am not going to ask you to sign on the dotted line, but do we have your consent to proceed?"  Trong văn cảnh này thì sign on the dotted line chỉ có thể là ký giấy (đồng ý cưa chân).

+ Trong Hermit in Paris (Ẩn sĩ ở Paris) của Calvino có câu này về Paris thật hay: ""Paris is like a giant reference work, a city which you can consult like an encyclopedia" . Paris là một tác phẩm tham khảo khổng lồ, một thành phố mà bạn có thể tra cứu/ tham khảo như một bách khoa toàn thư.

Umberto Eco nói về dịch thuật

Trích dịch một phần lời giới thiệu và chương "Translating from culture to culture" trong cuốn Experiences in Translation (Kinh nghiệm dịch thuật) của nhà văn, học giả Umberto Eco từ bản dịch tiếng Anh của Alastair McEwen, University of Toronto Press, 2009

Mọi lý thuyết có lý và nghiêm ngặt về ngôn ngữ đều cho thấy một bản dịch hoàn hảo là một giấc mơ bất khả. Bất chấp điều này, người ta vẫn dịch. Giống như nghịch lý về chàng Achilles và con rùa. Về mặt lý thuyết, Achilles sẽ không bao giờ đuổi kịp con rùa. Nhưng trong thực tế, chàng bắt kịp. Không có cách tiếp cận triết học nghiêm ngặt nào đối với nghịch lý ấy có thể đánh giá thấp thực tế là, không chỉ Achilles, mà bất cứ ai trong chúng ta, cũng có thể giành phần thắng trước một con rùa ở Thế vận hội.

Người ta dịch trong các hội nghị kinh doanh và trong các phiên họp của Liên hiệp quốc, và, mặc dù nhiều hiểu lầm có thể phát sinh, những con người nói những ngôn ngữ khác nhau có thể đồng ý với nhau về thực tế rằng, ví dụ như, giày nhãn hiệu X rẻ hơn giày nhãn hiệu Y, hoặc Nga không tán thành quyết định ném bom Serbia. Đa số giáo dân Thiên Chúa đọc Phúc Âm qua bản dịch (mỗi nước một ngôn ngữ khác nhau), nhưng tất cả đều tin rằng chúa Giê-su bị đóng đinh trên thập tự giá và thánh Giăng Báp-tít bị chặt đầu chứ không phải ngược lại.

Các lý thuyết ngôn ngữ cho rằng không văn bản nào đơn nghĩa, nhưng khi hai hoặc hơn hai biên tập viên của một nhà xuất bản kiểm tra bản dịch của một cuốn tiểu thuyết (hoặc một bài tiểu luận) có những trường hợp mà tất cả họ thống nhất rằng dịch giả phải bị cho nghỉ bởi vì bản dịch của người ấy là không chấp nhận được. Lần nọ, khi biên tập bản dịch tiếng Ý của một tiểu luận viết bằng Anh ngữ, tôi đọc được rằng, trong một quá trình thí nghiệm, "l'ape riuscì a prendere la banana posta fuori dalla sua gabbia aiutandosi con un bastone,", nghĩa là, "con ong dùng vòi để với lấy một quả chuối đặt bên ngoài lồng". Chưa cần kiểm tra bản gốc, tôi đã chắc chắn rằng người dịch đã sai: chắc chắn rằng bản gốc tiếng Anh nói về một ape và - vì chữ ape trong tiếng Ý nghĩa là "con ong" - người dịch nghĩ rằng ape cũng có có nghĩa là "con ong" trong tiếng Anh. Do vậy, cách trước nhất để phân biệt một bản dịch tốt với một bản dịch tồi là cách vẫn được sử dụng bởi các biên tập viên bình thường trong các nhà xuất bản bình thường trong các trường hợp thông thường – dịch thơ thì khác, ấy là các trường hợp bất thường.

Dịch luôn luôn là sự chuyển đổi, không phải giữa hai ngôn ngữ, mà giữa hai nền văn hóa.

Dịch giả phải tính đến không chỉ các quy tắc ngôn ngữ học thuần túy mà, nói rộng ra, là cả các quy tắc văn hóa. Các từ cà phê, café, và caffé có thể coi là các từ đồng nghĩa khi chúng chỉ một loại thực vật nhất định. Tuy vậy, các câu "donnez-moi un café," "cho tôi một cốc cà phê," và "mi dia un caffé" (chắc chắn tương đương nhau về mặt nghĩa, đồng thời là ví dụ tốt về các câu khác nhau chuyển tải cùng một nội dung, và là bản dịch tốt nghĩa đen của nhau) lại không tương đương nhau về mặt văn hóa.

Phát ngôn ở các nước khác nhau, chúng tạo ra những hiệu ứng khác nhau và chúng được dùng để chỉ các thói quen khác nhau. Chúng mang đến những câu chuyện khác nhau. Hãy xem hai câu sau, một câu trong một tiểu thuyết Ý, một câu trong một tiểu thuyết Mỹ: "Tôi gọi một cốc cà phê, uống cạn trong vòng một giây rồi ra khỏi quán;" và " Anh ngồi nửa giờ với chiếc cốc trên tay, nhấp cà phê và nghĩ về Mary." Câu đầu chỉ có thể nói tới một cốc cà phê Ý và một quán Ý, bởi vì không thể uống cạn một cốc cà phê Mỹ trong vòng một giây bởi cả dung lượng lẫn nhiệt độ của nó. Câu thứ hai không thể nói tới một đối tượng Ý (ít ra là với một người bình thường uống một tách expresso bình thường) bởi vì nó tiền giả định một cái cốc lớn đựng dường như cả lít cà phê.

Dù sao đi nữa, đây là một trường hợp mà dịch giả có thể hy vọng rằng thậm chí một bản dịch nghĩa đen cũng đủ để một độc giả nước ngoài hiểu chuyện gì đang xảy ra. Nhưng có những trường hợp ngoắt nghéo hơn. Thoạt nhìn có vẻ dịch oui, monsieur thành Yes, sir, hay sì, signoire là một công việc khá đơn giản. Tuy nhiên nếu dịch một tiểu thuyết Pháp thế kỷ mười chín, liệu chúng ta có dùng sir, hay (signore) mỗi khi bản gốc dùng monsieur? Những người Pháp lịch sự vẫn gọi là tài xế tắc xi là Monsieur, tuy nhiên có vẻ lại là quá lố nếu dùng Sir trong tình huống tương tự, ví dụ, ở New York. Chữ Sir phải được giữ lại khi bản gốc định biểu hiện một quan hệ rất trịnh trọng, giữa hai người lạ, hay giữa cấp dưới và cấp trên, nhưng trong các tình huống thân mật hơn thì dùng Sir có vẻ không thích hợp (nếu không nói là có tính châm biếm). Nói tới một người đi ngang qua, ở New York người ta sẽ nói là that guy, trong khi ở Paris người ta sẽ nói là ce monsieur là (ce mec là thì đã là bỗ bã rồi). Ở Paris hai người hàng xóm cùng bước vào thang máy có thể chào nhau bonjour, monsieur, trong khi trong tiếng Ý câu buongiorno, signore sẽ tạo ra một không khí quá mức trịnh trọng.

Chúng ta có thể nói rằng, vậy thì khi dịch một tiểu thuyết Pháp thế kỷ mười chín, dịch giả Ý nên bỏ tất cả các chữ monsieur xuất hiện trong bản gốc. Tuy nhiên nếu ví dụ ta dịch Bá tước Monte Cristo của Dumas, thì sự hiện diện của những chữ monsieur đó không chỉ mang đến cho câu chuyện không khí của thế kỷ mười chín, mà còn thể hiện các chiến lược đối thoại mang tính quy ước rất thiết yếu nếu độc giả hiểu được các mối quan hệ giữa các nhân vật. Điều này có nghĩa rằng chữ monsieur trong tiếng Pháp không chỉ là một từ vựng mà còn là một hình thức vận động thực tế, ràng buộc với các phong tục của một xã hội. Nếu bản dịch muốn chuyển tải cảm giác của những sự kiện diễn ra vào thời của Bá tước Monte Cristo, có lẽ cần thiết phải dịch tất cả, hoặc gần như tất cả, những chữ monsieur ấy.

Trong các chương đầu của Chiến tranh và hòa bình của Tostoy (viết bằng tiếng Nga), các nhân vật (quý tộc Nga) nói chuyện với nhau khá nhiều bằng tiếng Pháp, như thể đó là ngôn ngữ bình thường của họ. Vì tiếng Pháp là ngoại ngữ đối với độc giả Nga, nó cũng nên là như thế đối với độc giả các ngôn ngữ khác, và mọi bản dịch nên để các câu đó bằng tiếng Pháp. Rõ ràng ý định của văn bản cuốn sách là để cho thấy với giới quý tộc Nga thời đó trò chuyện bằng tiếng Pháp là thời thượng, mặc dù đó là ngôn ngữ của Napoleon, kẻ thù của đất nước họ. Phần còn lại của cuốn sách (trong bản gốc cũng như mọi bản dịch) thông tin cho độc giả về tình hình lịch sử, và làm rõ rằng các câu tiếng Pháp chỉ là các chỉ dấu của trò chuyện lịch thiệp. Một ví dụ, có một lúc Anna Pavlovna nhận xét rằng Công tước Vaxili không biết quý giá trị các con mình và cũng chẳng xứng đáng với họ. Công tước Vaxili bình luận bằng tiếng Pháp: "Lavater aurait dit que je n'ai pas la bosse de la paternité." Anna Pavlovna đáp lại:" Thôi đừng đùa nữa. Tôi đang nói chuyện đứng đắn kia mà." Như vậy văn bản ở đây thể hiện rõ ràng rằng điều mà Công tước Vaxili nói bằng tiếng Pháp không có ý nghĩa mấy, và ngay cả một người đọc không hiểu một chữ tiếng Pháp nào cũng có thể đoán được chuyện gì đang xảy ra.

Tuy nhiên, tôi nghĩ rằng Độc giả Mẫu mực của những trang này (trong mọi bản dịch) ít nhất phải nhận ra rằng những câu tiếng Pháp này được viết bằng tiếng Pháp (mà không phải là, ví dụ, tiếng Swahili). Nếu cùng một mẩu đối thoại như vậy xuất hiện ở đầu một bản dịch tiếng Hoa bằng những chữ cái Latinh kỳ quặc, hoặc, tệ hơn, bằng ký tự tiếng Hoa, thì độc giả ở Bắc Kinh hiểu gì? Tôi không băn khoăn về việc họ có thể hiểu gì về mặt ngữ nghĩa, nhưng không biết liệu họ có thể nhận ra những nhân vật này nói chuyện bằng tiếng Pháp vì cái kiểu cách trưởng giả hay không. Tôi không biết nếu trong một bản dịch tiếng Hoa, để chuyển tải khía cạnh trưởng giả của các mẩu đối thoại, người ta phải thể hiện nó bằng, cách đây ba mươi năm, tiếng Nga, hay ngày nay, tiếng Anh. Nhưng thể nào đi nữa nó sẽ rõ ràng phản bội một trong những mục đích chính của cuốn tiểu thuyết, tức là, kể một câu chuyện về việc Pháp xâm lược Nga.

Bây giờ ta hãy xem xét một vấn đề hứng thú hơn. Làm thế nào để dịch những chương đầu của Chiến tranh và hòa bình sang tiếng Pháp? Chỉ có hai giải pháp: hoặc (i) giữ nguyên các đối thoại bằng tiếng Pháp mà không cung cấp thông tin gì thêm, hoặc (ii) chú thích rằng "tiếng Pháp trong nguyên bản". Tôi nghĩ rằng - bỏ qua giải pháp (i) và chỉ xem xét giải pháp (ii) - có sự khác biệt giữa cảm giác của một độc giả đối diện với một mẩu hội thoại trong một ngôn ngữ không giống như ngôn ngữ của phần còn lại của cuốn tiểu thuyết, và cảm giác của một độc giả khác không cảm nhận được (bằng thính giác hay thị giác) sự khác biệt đó và nhiều nhất là chỉ nhận được những thông tin bên lề rằng có điều gì đó kỳ quặc trong bản gốc tiếng Nga.

(Bài đã đăng Sài gòn tiếp thị http://sgtt.vn/Van-hoa/177496/Ban-dich-hoan-hao-la-mot-giac-mo.html)

Cuộc đời và thời đại của Michael K - J.M Coetzee

(Một vài ghi chép trong khi đọc và sau khi đọc)


+ Michael K (trong Cuộc đời và thời đại của Michael K) nhất định là người rất có "gu". Gu của Michaeal là trồng cây, làm vườn và nằm ngửa trên bãi cỏ nhìn bầu trời sao. Tuy vậy ai có phá vườn của anh thì anh cũng không lấy làm giận dữ. Anh chỉ tập trung vào công việc của mình thôi.

À, ngoài ra đọc cuốn này thì biết triết lý của Ngô Bảo Châu, "sống là không để lại dấu vết" cũng giống triết lý của Michael K :"Con người ta phải sống sao để không vương lại dấu vết gì." :))

+ Với tôi, một cuốn sách hay là một cuốn sách nhiều gợi mở. Cuộc đời và thời đại của Michael K đích xác là một cuốn sách như thế. Gạt qua chủ đề số phận con người trong chiến tranh mà ta có thể dễ dàng tìm thấy trong nhiều cuốn sách khác, với cuốn sách này Coetzee đã tạo ra một nhân vật CON NGƯỜI phản chiến huy hoàng nhất theo một cách ít ai ngờ tới nhất. Nói như viên bác sĩ chữa bệnh cho Michael, Michael là một con người quý giá, một con người cuối cùng thuộc loại người của anh, một sinh vật bị bỏ lại từ thời tiền sử. Anh có một hệ quy chiếu của riêng anh. Do đó, sẽ vô ích nếu cố gắng hiểu anh theo cách của đại đa số loài người.

Nói một cách bông phèng thì trong một chừng mực nào đó thì Michael rất giống Danny và các bạn trong Thị trấn Tortilla Flat của John Steinbeck. Michael không quan tâm đến tiền bạc, của cải: tất cả những gì anh cần là một ít hạt giống. Còn Danny và các bạn cũng không quan tâm đến tiền bạc, họ chỉ quan tâm đến rượu và đàn bà. Phần lớn chúng ta thì vừa quan tâm đến rượu và đàn bà vừa quan tâm đến tiền:). Michael K mới đích thực là người làm vườn vĩ đại.

Tôi đang cố gắng miêu tả chính xác cảm giác của mình: cuốn sách này ngấm vào tôi như nước ngấm vào đất. Và với cuốn sách này, tôi chắc chắn thêm rằng Coetzee là một trong những nhà văn yêu thích nhất của mình

Giới thiệu trang Goodreads và Hội thích đọc sách

Goodreads là trang mạng xã hội dành cho người đọc sách. Tôi mới tham gia mạng này gần đây.

Hôm qua, tôi nhận được tin nhắn của một học sinh cấp 3 qua mạng này, trao đổi với tôi một số điều em ấy muốn làm trên Goodreads. Em có nhờ tôi viết một entry giới thiệu mạng này và "Hội thích đọc sách"  (http://www.goodreads.com/group/show/103098-h-i-th-ch-c-s-ch) do em lập ra. Xét thấy những điều em viết trong tin nhắn tự nó đã đủ, tôi chia sẻ những trao đổi ấy ở đây, tất nhiên đã cắt đi những đoạn mang tính chất cá nhân.


Tin nhắn 1:

Em chào anh T. ạ.

Em thưa anh, em tên là [ ..] đang học cấp 3 tại Hà Nội. Hôm qua em có lập một Group ở trên Goodreads với một hy vọng giúp những người yêu sách ở Việt Nam sẽ biết đến Goodreads nhiều hơn vì thực sự em thấy rằng trang mạng xã hội này sẽ rất tuyệt vời cho các bạn trẻ để các bạn có niềm yêu thích sách và gắn bó với sách hơn. Bản thân em cũng là một người rất yêu thích sách và cũng hay đọc các blog viết về sách [...].

Em biết là người Việt Nam không nhiều người biết về Goodreads, hay thậm chí có những người biết về nó nhưng không biết dùng. Em cũng may mắn được đi các nước và em thấy rằng các bạn trẻ tầm cấp 3 trở lên ở Châu Âu thường đọc những tác giả rất hay mà em thấy các bạn ở VN thường không tiếp xúc mấy như là Marquez, Kapuscinski hay Steinbeck... . Đa số các bạn mà em biết ở tuổi em thì thường đọc những truyện ngôn tình, thực sự thì em không phủ nhận việc đọc loại sách đấy nhưng theo ý kiến chủ quan thì em nghĩ nó chỉ làm thoả mãn tâm lý thôi chứ rất it có giá trị về mặt nhân văn.

Em viết thư này xin anh có thể định hướng Group này để cho các bạn trẻ được tiếp cận với những sách có giá trị về văn học, cuộc sống và có thể tận hưởng một tác phẩm văn học một cách trọn vẹn nhất có thể. Em biết mình còn kém hiểu biết nên không thể định hướng giúp các bạn, nhưng nếu có anh có thể tham gia và recommend cho các bạn, viết những cảm nhận của anh về những cuốn sách mà anh thấy hay hoặc thấy bổ ích cho giới trẻ thì em tin là các bạn sẽ rất thích. 

Em sẽ cố gắng mở rộng group và invite nhiều bạn hơn đến với Group nói riêng và Goodreads nói chung. Vì em nghĩ rằng mình có thể làm được điều này vì em là thành viên của rất nhiều CLB đọc sách trên Hà Nội cũng như là admin của readandlife (hội thích đọc sách) trên Facebook.

Em rất mong anh sẽ ủng hộ em :D Em cám ơn anh rất nhiều ạ.





Tin nhắn 2:


Dạ vâng ạ, em rất cám ơn anh đã nhận lời giúp em. Em biết là bây giờ Group hiện tại chỉ có rất ít thành viên và em đang cố gắng hết sức có thể để các bạn biết nhiều hơn về Goodreads cũng như Group mình.

Ngoài ra em sẽ tiếp cận và mời các chú cũng khá ảnh hưởng đến giới đọc sách mà em quen được như là chú Nguyễn Cảnh Bình, thầy Nguyễn Manh Hùng, anh Trương Quý, chú Nguyễn Quang Thạch để tham gia và giới thiệu sách cho các bạn. [...] Giờ đây trên nhà sách nhan nhản những loại sách kỹ năng hay dạy làm giàu, nhưng em nghĩ những thứ đó chỉ đơn thuần là lý thuyết, nhiều lúc em nghĩ nó có thể làm cản trở các bạn trẻ vì có lẽ nếu đọc quá nhiều những thể loại đó thì sẽ chỉ giỏi nói chứ không hề biết thực hành là gì. 

Thế nên em rất mong anh sẽ giúp các bạn ở trong group được tiếp cận với những tác gia có giá trị, có hiểu biết và những quyển sách đấy phải đòi hỏi đọc chậm, suy nghĩ. Ví dụ như Nguyễn Nhật Ánh viết truyện cho trẻ con nhưng nếu mà nếu để hiểu hết những ẩn ý, sự điêu luyện ngôn ngữ của ông thì độc giả phải đọc rất chậm và suy nghĩ kỹ thì mới có thể thẩm thấu nó một cách trọn vẹn được. Tuy nhiên các học sinh cấp 3 của mình đọc xong nhưng chỉ nhận xét được mỗi một từ hay nhưng k giải thích được nó hay ở chỗ nào thì thực sự hơi buồn ạ.

Ngoài ra có 2 điều em muốn nhờ anh ạ. 

1. Anh có thể invite các friends của anh ở trong Goodreads để mọi người biết nhiều về Group hơn không ạ? 

2. Mỗi entry của anh ở trên blog đều có rất nhiều người theo dõi nên em mong anh có thể làm một cái entry nói về trang web này, theo em khám phá được thì những cái hay của Goodreads có 8 điểm sau ạ: (em nghĩ nếu anh viết những lợi ích này vào thì sẽ có rất nhiều bạn thích và tham gia). 

_ Goodreads không chỉ cập nhật mỗi sách tiếng anh mà các sách tiếng việt cũng luôn được cập nhật rất nhanh.
_ Ai có thể mời các tác giả và dịch giả nói chuyện trực tuyến, hay độc giả có thể đưa ra hàng loạt câu hỏi để tác giả trả lời, tạo thành một cái bài báo interview.
_ Tự tạo ra các list sách yêu thích của mình cũng như tham khảo list sách của người khác, 
_ Mọi người có thể so sánh các cuốn sách mình đọc với người khác để xem cảm nhận của mọi người về cuốn sách mình đọc như thế nào.
_ Mỗi khi đọc một quyển sách và tìm được một câu nói nào hay, mình có thể up lên Goodreads để theo dõi.
_ Mình có thể đặt mục tiêu đọc bao nhiêu cuốn sách trong năm nay và theo dõi mục tiêu đọc sách của mỗi người
_ Mình có thể search quotes của những tác giả nổi tiếng trong những cuốn sách của họ.
_ Goodreads có thể dựa vào những cuốn sách mình đã đọc để chọn lọc và suggest những cuốn sách dựa theo những thể loại, tác giả mà mình thích.

Một phần em rất mong muốn group sẽ hoạt động tốt vì như các page trên FB về sách thì chỉ đơn thuần là giới thiệu sách nên nó khá là nông và không thể có nhiều hoạt động hay như trong Goodreads được.

Em biết là những ý kiến và ý tưởng của em còn rất chủ quan. Nếu có thể anh góp ý cho em với ạ. Em cám ơn anh nhiều :D

Chuyện trong thang máy (không phải ở nông trại) :)

Chuyện chứng kiến trong thang máy sáng nay:

Thang máy mở, một cậu bé khoảng 9, 10 tuổi mặt phụng phịu bước vào cùng mẹ. Mẹ cậu đang hí hoáy điện thoại, nhưng hình như vẫn  đang tiếp tục cuộc trò chuyện từ trước lúc bước vào thang máy.

Mẹ: Bạn thì phải rủ nhau học hành chứ, lúc nào cũng bạn bạn
Con: Nhưng mẹ cũng bạn đấy thôi, mẹ nói chuyện với bác Long suốt
Mẹ: Nhưng đấy là làm ăn.... Bạn bè thì phải khuyên nhau học hành chứ không phải để chơi.
Con: Bác Long có làm ăn chung với mẹ đâu.
Mẹ: Sao lại không? Á, cái thằng này. Cứ cãi nhem nhẻm thế à. 

(Xán lại, tát bép bép vào mặt con).

Chỉ cần 10 giây trong thang máy, bà mẹ đã thể hiện rõ những đặc điểm của một thể chế độc tài toàn trị: thích áp đặt, không thích phản biện, và sẵn sàng đàn áp bất đồng chính kiến:)