Hiển thị các bài đăng có nhãn translation. Hiển thị tất cả bài đăng
Hiển thị các bài đăng có nhãn translation. Hiển thị tất cả bài đăng

Thứ Hai, 20 tháng 4, 2026

Thơ ca là hiện tại

Thơ ca là hiện tại

Tiểu luận của Charles Simic

(Bài phát biểu tại một hội thảo về Octavio Paz và sau được đăng trên tạp chí Western Humanities Review năm 1991)


Suốt cuộc đời mình, Octavio Paz vẫn giữ được sự tự do, không bị cám dỗ bởi nhưng ý hệ không tưởng cũng như nỗi hoài niệm đã lan tràn và giam hãm biết bao người cùng thời với ông.
Có người - tôi quên mất là ai - từng nói rằng để chịu đựng được thời hiện đại của chúng ta cần một bản lĩnh anh hùng. Paz là một trong những anh hùng đích thực của chúng ta. Trong thời đại mà sự bất khả truyền đạt của hầu hết mọi thứ được tôn vinh, ông vẫn suy nghĩ và viết một cách sáng tỏ. Ông hiểu những gì mình biết - điều đó, một lần nữa, khiến ông trở nên khác thường.
Tôi muốn gọi tư duy của ông là sự biện hộ bền bỉ và hùng hồn nhất cho thơ ca mà chúng ta có được.
Thơ ca có cần được biện hộ không? Tất nhiên. Luôn luôn - và đặc biệt là hôm nay.
Tối qua, Octavio Paz nói với chúng ta: “Thơ ca là hiện tại.” Tôi hoàn toàn đồng ý. Đây là ý tưởng táo bạo nhất của thơ ca, và nó có một lịch sử dài, thú vị, mà tôi muốn nói qua đôi chút.
Chúng ta không chắc ai là người đầu tiên, Sappho hay một người cùng thời đã bị lãng quên của bà, nhưng vào thế kỷ thứ bảy trước Công nguyên, ta đã nghe thấy một điều gì đó mới mẻ trong thi ca, một giọng nói trong cô độc, đối với nó, khoảnh khắc hiện tại là tất cả:
Trăng và chòm Pleiades đã lặn,
đêm đã qua đi một nửa,
và thời gian trôi vùn vụt.
Tôi nằm trên giường, một mình.
Trước đó, dĩ nhiên, chúng ta đã có sử thi với tiếng gươm đao va chạm, với những câu chuyện về các vị thần và những anh hùng, cùng nhiều loại hình thơ ca khác, nhưng chưa từng có gì mang âm hưởng giống như Sappho. Trong một bài thơ khác, bà viết:
Tôi nhớ Anaktoria
người đã rời xa tôi
tôi thà được ngắm nhìn dáng đi yêu kiều
và gương mặt trắng ngần tỏa sáng của nàng trước mắt mình
còn hơn là nhìn những cỗ chiến xa của Lydia
rực rỡ trong lớp giáp phục sẵn sàng cho trận đánh
Đột nhiên, thay vì những câu chuyện về thần linh và các vị anh hùng, chúng ta có được cuộc đời của các thi sĩ. Nói cách khác, đó không phải là những gì Zeus hay Achilles làm, mà là những gì một phụ nữ nào đó trên hòn đảo ngoài khơi Tiểu Á cảm nhận trong một đêm thao thức. Giọng nói, cuộc đời và khoảnh khắc vượt thời gian của bà đồng vọng qua nhiều thế kỷ.
Thơ trữ tình đại diện cho một thay đổi lớn trong lịch sử nhận thức và lịch sử văn học. Olga Friedenberg nhận xét rằng nó đánh dấu sự chuyển dịch từ cái nhìn thần thoại hóa sang cái nhìn thực tế về thế giới. Chính trong thơ trữ tình, vũ trụ văn học lần đầu tiên được lấp đầy bởi các cá nhân. Trước đó vẫn luôn tồn tại thơ trữ tình, những bài dân ca do phụ nữ hát, nhưng người kể chuyện trong đó luôn ẩn danh. Sappho đã đưa vào đó đại từ nhân xưng ngôi thứ nhất, biến trải nghiệm của dân ca thành trải nghiệm cá nhân. Chính phụ nữ là những người đã phát minh ra thơ trữ tình.
Các nhà triết học và thần học đã bị sốc. Giáo hội Công giáo thời sơ khai đã điên cuồng đốt sạch các tác phẩm của Sappho. Ngày nay, chỉ còn lại những mảnh vụn từ các bài thơ của bà. Về cuộc đời bà, chúng ta gần như không biết gì. Một số tác giả cổ đại nói bà là một nữ tư tế, số khác lại bảo bà là một kỹ nữ.
Thật kỳ lạ khi trong thế kỷ của chúng ta, những lời lẽ tương tự lại xuất hiện trong sự lên án đối với nữ thi sĩ người Nga, Anna Akhmatova. Sa hoàng văn hóa của Stalin, Andrey Zhdanov, đã nói rằng: đây là một con mụ tiểu tư sản, nửa nữ tu, nửa điếm. Ông ta cho rằng những bài thơ mang đậm tính cá nhân của bà, pha trộn giữa tính dục và chủ nghĩa huyền bí, là xa lạ với tinh thần của nhân dân Xô viết đang xây dựng chủ nghĩa xã hội.
"Hỡi ý thức, hiện tại thuần khiết nơi mà quá khứ và tương lai cháy mà không có vẻ rực rỡ cũng chẳng có hy vọng. Mọi thứ đều dẫn vào cõi vĩnh hằng này, nơi chẳng dẫn tới đâu cả," Paz đã viết như thế trong một bài thơ.
Thơ ca là khoảnh khắc, là trải nghiệm về một khoảnh khắc trần trụi. Vấn đề không hẳn là mọi thời đại đều đồng thời xảy ra như Ezra Pound từng khẳng định, mà là mọi khoảnh khắc hiện tại trong văn học đều đồng thời xảy ra.
Tuy nhiên, câu chuyện không chỉ dừng lại ở đó. Mệnh đề "thơ ca là hiện tại" mang những tham vọng triết học mà các nhà triết học và thần học cổ đại vốn đã nghi ngại, còn các nhà Marxist thế kỷ XX thì trừng phạt nặng nề.
Đây là những gì các nhà thơ trữ tình muốn nói: Trong khi triết học và thần học đặt câu hỏi Hiện hữu là gì, thì thơ ca cho chúng ta trải nghiệm về Hiện hữu. Các nhà thơ, như chúng ta tin tưởng, đã hết lần này đến lần khác nhắc nhở các nhà triết học về sự hiện diện đầy kinh ngạc và khó hiểu của thế giới này.
Đáng tiếc thay, không nhiều nhà triết học và phê bình văn học đương đại tin vào điều đó. Như Hayden Carruth từng nói với tôi: "Những nhà thơ chúng ta ở nửa sau thế kỷ XX thực chất là những nhà siêu hình học bị đặt sai chỗ của thế kỷ XIX, những người vẫn đang sống trong các vùng tư tưởng mà các nhà triết học đã tháo chạy vì bối rối, tuyệt vọng và cả sự khiêm tốn giả tạo." Ông ấy dĩ nhiên là đúng. Đối với một số người, thơ ca chẳng qua chỉ là tiếng huýt sáo trong bóng tối.
"Không có hiện diện nào cả," nhà phê bình lỗi lạc Geoffrey Hartman tuyên bố, "chỉ có sự tái hiện, và tệ hơn, là các sự tái hiện." "Không có gì nằm ngoài văn bản," Jacques Derrida nói. Họ khẳng định rằng các nhà thơ đang sa đà vào cái quan niệm kiểu tư sản rằng các ký hiệu là minh bạch, rằng chúng chỉ dẫn đến một thực tại đích thực. "Một sự cám dỗ đầy mê hoặc đối với những tâm hồn mê muội," Paul de Man quả quyết với chúng ta.
Do đó, giá trị chân lý của thơ ca bằng không. Người ta hân hoan bảo với chúng ta rằng mọi hình ảnh và ẩn dụ của các nhà thơ chỉ đơn thuần trỏ ngược về chính ngôn ngữ mà thôi. Plato từng giam cầm chúng ta trong hang động để chứng minh sự vô tri và tình cảnh khủng khiếp của con người, nhưng trong nhà tù ngôn ngữ ngày nay, các nhà triết học của chúng ta lại cảm thấy hạnh phúc.
Ngôn ngữ không phải là nhà tù duy nhất. Chúng ta bị tống giam, như lời họ nói, vào những nhà tù của giai cấp, chủng tộc, giới tính, văn hóa, vân vân. Cảnh quan trí thức ngày nay là cảnh quan của những nhà tù, những trại giam an ninh nghiêm ngặt và những gulag triết học.
Những quan niệm như thế nghe có vẻ hợp lý nếu ta quên đi nhiều điều về văn chương, và nhất là nếu ta quên đi dịch thuật. Làm sao mà thơ Hy Lạp cổ đại vẫn khiến ta xúc động nếu không có những trải nghiệm phổ quát? Như người bạn của tôi, Mark Strand, và tôi đã nhận ra từ nhiều năm trước, thơ ca không phải là cái bị mất đi, mà là cái còn lại trong bản dịch.
Tôi đồng ý với Octavio Paz rằng không thể là một nhà thơ nếu không tin vào sự đồng nhất giữa từ ngữ và ý nghĩa của nó. Có một cái gì đó vượt ra ngoài ngôn ngữ mà mỗi bài thơ đều phải dựa vào để tồn tại. Lời than phiền rằng ngôn ngữ giả vờ khiến sự vật hiện diện trước chúng ta nhưng luôn thất bại trong việc đó, điều này không có gì mới mẻ với các nhà thơ. Đúng, viết làm biến dạng sự hiện diện. Đúng, có một vực thẳm giữa từ ngữ và kinh nghiệm về sự hiện diện mà bài thơ cố gắng gọi tên. Thế nhưng, chúng ta vẫn có một ý niệm khá rõ về điều mà Sappho và Anna Akhmatova nói.

“Trong khoảnh khắc thời gian khi giọt nhỏ hình thành mà chưa rơi xuống,” - Theodore Roethke viết. Thơ Mỹ đã bị ám ảnh bởi sự hiện diện và chân lý hữu hình kể từ thời của Ralph Waldo Emerson và Walt Whitman. “Bằng chân lý hữu hình, chúng ta muốn nói đến sự lĩnh hội trạng thái tuyệt đối của những sự vật hiện tại,” Herman Melville viết trong một bức thư gửi Nathaniel Hawthorne. Chủ đề của phần lớn thơ Mỹ là nhận thức luận về sự hiện diện. Robert Frost, Wallace Stevens và William Carlos Williams đều có thứ để nói về điều đó. Bài thơ tuyệt vời “Self-Portrait in a Convex Mirror” của John Ashbery là một suy niệm về câu đố ấy, “kẻ xa lạ ấy,” như ông gọi, “hiện tại câm lặng, không bị chia cắt.”
“Để mở khóa khoảnh khắc, để/xuyên vào những căn phòng sững sờ của nó…” (lại là Paz). Đây là điểm nơi thời gian và vĩnh cửu, lịch sử và ý thức gặp nhau, một mảnh vụn của thời gian bị ám ảnh bởi toàn thể thời gian. Hiện tại là nơi duy nhất chúng ta trải nghiệm cái vĩnh cửu. Cái vĩnh cửu co lại bằng kích thước của hiện tại, bởi chỉ có hiện tại mới có thể được con người nắm bắt.
Trong bản chất của nó, một bài thơ trữ tình là về thời gian bị ngưng lại. Ngôn ngữ vận động trong thời gian, nhưng xung lực trữ tình thì mang tính thẳng đứng. Dĩ nhiên, không thể thực sự nói được sự hiện diện là gì; người ta chỉ có thể cố gắng nói nó giống như thế nào. Đôi khi - và đây là một nghịch lý - chỉ những tưởng tượng hoang dã nhất mới có thể bắc cầu qua vực thẳm giữa từ và vật.
Thơ ca lớn lên nhờ những mâu thuẫn như thế. Chẳng hạn, người ta vừa sử dụng ngôn ngữ, vừa bị ngôn ngữ sử dụng. Tôi yêu cảm thức về khoảnh khắc của Sappho, nhưng tôi cũng có những gã khổng lồ một mắt của Homer, những quái vật nhiều đầu, chưa kể những người phụ nữ mình cá hát hay đến mức các thủy thủ phải nhét sáp vào tai nếu không sẽ phát điên, cùng với bao phát minh kỳ diệu khác của ông. Điều tuyệt vời nhất của thơ ca là nó làm các ông thầy, các nhà giảng đạo và những kẻ độc tài tức điên và khiến phần còn lại của chúng ta sướng rỡ.

Thứ Hai, 13 tháng 4, 2026

Chùm thơ Bắc Đảo

Những bài sau của Bắc Đảo tôi dịch qua bản dịch tiếng Anh. Tất nhiên, như vậy không phải là tối ưu, nhưng thích thì làm thôi.


| Tuyên ngôn |
cho Ngộ La Khắc*

Có lẽ giờ khắc cuối đã đến
Tôi chẳng để lại di chúc nào
Chỉ một cây bút, cho mẹ tôi
Tôi không phải anh hùng
Trong một thời đại không còn anh hùng
Tôi chỉ muốn được làm một con người
Đường chân trời tĩnh lặng
Chia đôi hàng ngũ người sống và kẻ chết
Tôi chỉ có thể chọn bầu trời
Tôi sẽ không quỳ xuống đất
Để những kẻ hành hình trông cao lớn
Càng dễ chắn ngọn gió tự do
Từ những lỗ đạn như sao kia sẽ tuôn ra
Một bình minh đỏ máu
(Bắc Đảo)
*Ngộ La Khắc là nhà hoạt động nhân quyền Trung Quốc, bị xử tử năm 27 tuổi trong Cách mạng Văn hoá.




| Đèn xanh |
tặng Fred Wakeman*

cố quận trăng tàn
chìm vào ao sâu
nặng như đá tảng
những ngôn từ anh đưa vào lịch sử
bẻ hướng cả dòng sông
bao nhiêu mùa hoa nở
đẩy đưa triều đại hưng vong
tiếng quạ là tiếng trống
đế vương như tằm nhả tơ
dệt thành cuộn sách dài vì anh
mỹ nhân tợ mây
hộ tống hành trình trong tim
đèn xanh hé một góc giấc mộng
anh viên thành ngọn lửa
hóa thân nên tuyết dày
nâng chén rượu trước gió
già đi cùng Trung Hoa
hành lang dài xuyên suốt xuân thu
người lạ nơi cổng
đang gõ vang vòng cửa
*Fred Wakeman, giáo sư người Mỹ, sử gia chuyên nghiên cứu Trung Hoa.





| Bài ca trên đường |

trong sự lãng quên giữa những lùm cây
cuộc tấn công nên thơ của lũ chó
ở đoạn cuối chuyến đi không hồi kết
đêm xoay mọi chìa khóa vàng
nhưng không cánh cửa nào mở ra cho em
chiếc đèn lồng tuân theo
những quy luật mùa đông cổ xưa
tôi đi thẳng về phía em
chiếc quạt lịch sử em mở ra
gấp lại trong khúc ca quạnh quẽ
chuông chiều thong thả chất vấn em
tiếng vọng đáp thay em hai lượt
đêm tối dong buồm ngược dòng
rễ cây âm thầm phát điện
thắp sáng vườn cây trái của em
tôi đi thẳng về phía em
ở điểm đầu mọi con đường tha hương
khi ngọn lửa khoác lên tuyết lớn
hoàng hôn niêm phong đế quốc
cuốn sách đất đai lật đến phút giây này





| Vượt qua mùa đông |

tỉnh dậy: rừng thông phương bắc
tiếng trống dồn trên mặt đất
rượu nồng ánh nắng thân cây
kích động lớp băng tối tăm
trái tim thét gào cùng bầy sói
gió đánh cắp chính gió
mùa đông thiếu tuyết rơi
lớn hơn cả ẩn dụ của nó
nhớ nhà như quân vương mất nước
muôn năm lạc lối kiếm tìm
biển cả vì người sống mà thương tiếc
sao luân phiên soi sáng tình yêu
Ai kẻ chứng nhân cho toàn cảnh
dẫn sông từ những chiếc tù và đồng
và cuộc bạo động của vườn cây?
Nghe chăng? Người yêu tôi hỡi
hãy già cùng nhau tay trong tay
ngủ đông cùng ngôn từ
dệt lại thời gian còn kẹt nút
hoặc một bài thơ ngưng bút






| Đoá hồng thời gian |

khi người gác đêm chìm vào giấc ngủ
bạn ngoảnh lại cùng cơn bão
già đi trong vòng ôm chính là
đoá hồng thời gian
khi lối chim bay xác định nên bầu trời
bạn ngoái nhìn hoàng hôn
hiện ra trong tan biến chính là
đoá hồng thời gian
khi lưỡi dao cong đi trong nước
bạn bước lên tiếng sáo qua cầu
bật khóc trong âm mưu chính là
đoá hồng thời gian
khi ngòi bút vạch đường chân trời
bạn tỉnh thức bởi tiếng cồng phương Đông
nở ra trong dư âm chính là
đoá hồng thời gian
trong gương luôn có khoảnh khắc ấy
khoảnh khắc dẫn tới cánh cửa tái sinh
cánh cửa mở về phía biển
đoá hồng thời gian





| Câu chuyện buổi sáng |

Một từ xóa sổ một từ khác
một cuốn sách ra lệnh
đốt một cuốn sách khác
buổi sáng dựng lên bằng bạo lực ngôn ngữ
đã thay đổi buổi sáng
có tiếng người húng hắng
Lũ dòi ăn tới lõi
lõi tới từ những thung lũng tẻ nhạt
từ trong những đám đông tẻ nhạt
chính phủ tìm ra phát ngôn nhân của mình
mèo và chuột
có những biểu hiện giống nhau
Trên con đường trên trời
người kiểm lâm vũ trang tra soát
mặt trời ầm ì lăn qua
trên mặt hồ nhựa đường
ông nghe thấy âm thanh của thảm hoạ
cái âm thanh mênh mang của một trận đại hỏa hoạn







| Năm mới |


đứa bé ôm hoa bước về năm mới
vị nhạc trưởng xăm bóng tối
lắng nghe quãng dừng ngắn nhất
dồn sư tử vào chiếc lồng âm nhạc
giục hòn đá giả trang kẻ lánh đời
chuyển động trong những đêm song song
ai là kẻ ghé thăm? khi ngày
thảy nhào khỏi tổ và bay xuống đường
cuốn sách thất bại ngày càng dày và sâu sắc hơn
mỗi sát na một lối tắt
tôi lần theo nó băng qua ý nghĩa Đông phương
rồi trở về nhà, khép lại cánh cửa của sự chết




Bản tiếng Anh những bài này có post tại trang FB.


Thứ Năm, 7 tháng 8, 2025

Tìm lại mặt người

Trích dịch từ bài Individual language and mass language của David Grossman trong tập Writing in the Dark.


Trong thế giới mà tôi đã mô tả, văn chương không có những đại diện có ảnh hưởng tại các trung tâm quyền lực, và tôi thấy khó có thể tin rằng văn chương có thể thay đổi được điều đó. Nhưng nó có thể đề xuất những cách khác để sống trong thế giới ấy. Sống với một nhịp điệu nội tại và một tiếp diễn nội tại đáp ứng nhu cầu cảm xúc và tinh thần của chúng ta cần nhiều hơn rất nhiều so với những gì các hệ thống bên ngoài áp đặt thô bạo lên chúng ta.

Khi đọc một cuốn sách hay, tôi trải nghiệm một sự sáng rõ bên trong: cảm thức về sự duy nhất của bản thân trở nên rõ ràng. Cái giọng nói đều đặn, chính xác chạm tới tôi từ bên ngoài làm sống dậy những giọng nói bên trong tôi, một số trong đó có lẽ đã im lặng cho đến khi giọng nói kia, hay cuốn sách cụ thể này, đến và đánh thức chúng. Và ngay cả khi cùng một thời điểm hàng ngàn người cùng đọc cuốn sách mà tôi đang đọc, thì mỗi người đều đơn độc đối diện với nó. Với mỗi người, cuốn sách ấy là một loại giấy quỳ hoàn toàn khác nhau.

Một cuốn sách hay — và số lượng như thế không nhiều, vì văn chương, tất nhiên, cũng chịu ảnh hưởng của những cám dỗ và rào cản từ truyền thông đại chúng — có thể cá nhân hóa và kéo người đọc đơn lẻ ra khỏi đám đông. Nó cho người đó một cơ hội để cảm nhận cách mà những nội dung tinh thần, ký ức, và những khả thể hiện sinh có thể nổi lên, trồi dậy từ bên trong anh ta, từ những nơi chốn xa lạ, và chúng là của riêng anh ta. Là trái ngọt từ chính cá tính của anh ta  mà thôi. Là kết quả của những tinh luyện thầm kín nhất. Và trong văn hóa đại chúng của đời sống thường nhật, trong sự ô nhiễm toàn diện của ý thức chúng ta, thật khó để những nội dung có hồn ấy có thể trồi lên từ sâu thẳm nội tâm và trở nên sống động.

Ở trạng thái tốt nhất, văn chương có thể kết nối chúng ta với số phận của những con người xa lạ và khác biệt. Đôi khi, nó có thể tạo ra trong ta một cảm giác kinh ngạc khi nhận ra rằng ta đã thoát khỏi số phận của những người lạ ấy trong đường tơ kẽ tóc, hoặc khiến ta buồn bã vì đã không thực sự gần gũi với họ. Vì đã không thể vươn tay ra chạm tới họ. Tôi không nói rằng cảm xúc ấy lập tức thúc đẩy chúng ta hành động theo một hình thức nào đó, nhưng chắc chắn rằng nếu không có nó, thì sẽ không thể có bất kỳ hành động nào mang tính thấu cảm, dấn thân hay trách nhiệm.

Ở trạng thái tốt nhất, văn chương có thể tử tế với chúng ta: nó có thể làm dịu đi cảm giác bị xúc phạm vì sự phi nhân hoá mà ta phải chịu đựng khi sống trong những xã hội toàn cầu rộng lớn, vô danh. Sự xúc phạm khi ta bị mô tả bằng ngôn ngữ thô lỗ, bằng sáo ngữ, khuôn mẫu và định kiến. Sự xúc phạm khi ta trở thành — như Herbert Marcuse từng nói — “con người một chiều.”

Văn chương cũng mang lại cho ta cảm giác rằng vẫn có cách để chống lại sự tùy tiện tàn nhẫn đã định đoạt số phận ta: ngay cả khi cuối Vụ án, Joseph K. bị chính quyền bắn “như một con chó”; ngay cả khi Antigone bị hành hình; ngay cả khi Hans Castorp cuối cùng cũng chết trong Núi thần — thì ta, kẻ đã đồng hành cùng họ qua những cuộc đấu tranh, vẫn khám phá ra sức mạnh của cá nhân trong việc giữ gìn phẩm giá làm người ngay cả trong những hoàn cảnh khắc nghiệt nhất. Đọc văn chương là hành vi khôi phục phẩm giá của chúng ta, khôi phục khuôn mặt nguyên sơ của ta, những khuôn mặt người, những khuôn mặt từng hiện hữu trước khi bị xóa nhòa giữa đám đông. Trước khi chúng ta bị trưng thu, bị quốc hữu hóa, và bị bán sỉ cho kẻ trả giá thấp nhất.

 

 


Thứ Ba, 5 tháng 8, 2025

Hư cấu - Một đối thoại

Dịch từ bài Fiction  - A Dialogue trong tập More Matter của John Updike.



BỐI CẢNH: Một think tank (chả hiểu think tank ở đây là gì, tạm để nguyên) vô trùng giữa sa mạc California. Những bức tường trắng cong được chia thành các hình chữ nhật bởi những hàng đinh tán hầu như không thề nhìn thấy, treo các thiết bị máy tính với dây cáp và phụ kiện; những bản in  tác phẩm của Klee, Mondrian và Escher được đóng khung; cùng những bó hoa sa mạc tí hon, mới hái, sáng lấp lánh cắm trong các bình mạ vàng gắn trên giá treo tường. Tham gia cuộc trò chuyện, một sự kiện do một nhánh đặc biệt của NASA tổ chức nhằm giải thích nền văn minh Mỹ cho sinh vật ngoài hành tinh, là Farquhar, một cây bút tạp văn ít tên tuổi từ  Indiana tới, và Chokchög, một sứ giả đến từ Sao Hỏa. Chokchög có màu nâu đỏ, bề mặt ánh kim, hình dáng giống kiến, duy chỉ nhiều chân hơn. Hệ thần kinh đã được phát triển qua hàng thiên niên kỷ để điều phối số lượng chân phong phú ấy (mỗi chân có nhiều khớp gối xoay linh hoạt) cùng ba chiếc ăng ten linh hoạt mọc ra từ đầu sinh vật ngoài hành tinh này, theo các nhà tiến hóa học, là lời giải cho trí tuệ phi thường của nó; ở loài Homo sapiens, sự phát triển tương ứng có thể được truy về ngón cái đối kháng, tầm nhìn hai mắt và tư thế đứng thẳng.

Farquhar ngồi trên một chiếc ghế hình cầu bọc da nhân tạo Naugahyde; Chokchög thì ở trên sàn, trừ khi thảo luận trở nên đặc biệt sôi nổi. Cả hai đều đeo micro và tai nghe truyền tải bản dịch tức thời. Vì sinh vật Sao Hỏa không có tai, tai nghe của nó được cắm vào một ổ cắm điện bốn chấu khoan trực tiếp vào hộp sọ, nơi không có dây thần kinh.

CHOKCHÖQ: Hãy giải thích lại cho tôi, hỡi anh bạn Trái Đất hiếu khách, về văn chương hư cấu. Có phải nó là chuyện về những người chưa từng tồn tại nhưng lại thường rất giống với những người mà tác giả từng biết rõ?

FARQUHAR: Không hẳn vậy, bạn ngoài hành tinh của tôi. Nói thế này đi: Nhân vật hư cấu là sự khách thể hóa những ấn tượng có thực về cuộc sống do tác giả tiếp nhận. Bởi vì họ không có thực, tác giả tự do xâm phạm sự riêng tư của họ và thuật lại cho ta những suy nghĩ, cảm giác của họ, bất kể thoáng qua hay vụn vặt thế nào. Do vậy ông ta – hay bà ta, vì giống cái của loài chúng tôi có khả năng sản xuất văn chương hư cấu một cách xuất sắc – cung cấp cho độc giả hình ảnh của cuộc sống gần gũi và sống động hơn bất kỳ thể loại nào bị ràng buộc bởi thực tại, chẳng hạn lịch sử, xã hội học, hay ngay cả tự truyện, có thể mang tới. Văn chương hư cấu còn thật hơn cả thật, ta có thể nói vậy.

CHOKCHÖQ: Ta có thể nói vậy nếu ta chấp nhận lượng hóa thứ không thể định lượng.

FARQUHAR: Xin lỗi, chúng ta hơi phải phụ thuộc vào máy dịch ở đây. Hãy xem một vài ví dụ. (Các kỹ thuật viên của think tank vận bộ áo liền quần màu xám dịch chuyển các sợi dây cáp và nạp vào hệ thần kinh của Chokchög  văn bản số hóa cuốn Ulysses của James Joyce và Chiến tranh và Hòa bình của Bá tước Leo Tolstoy. Tín hiệu truyền đi, kèm theo tiếng tích nhẹ, mất mười bảy giây. Mí mắt của Chokchög, dịch chuyển theo chiều ngang, chớp hai lần.)

CHOKCHÖQ: Napoleon này là người thật à? Dublin này là thành phố thật à?

FARQUHAR: Đúng vậy, nhưng cả Napoleon lẫn Dublin đã được tái tạo lại; vấn đề không phải là thông tin. Văn chương hư cấu hướng đến các nơ-ron phức tạp hơn các nơ-ron thu thập dữ liệu. Văn chương hư cấu nhằm tạo ra ảo giác về trải nghiệm, nhờ vậy ta biết sống là như thế nào.

CHOKCHÖQ: Lạ nhỉ. Trên Sao Hỏa, chúng tôi biết chắc rằng mình đang sống ngay khi các điều dưỡng mớm cho chúng tôi  món cháo đã được nữ hoàng nhai qua,  khi còn đang ở giai đoạn ấu trùng.

FARQUHAR: Chính xác.  Văn chương hư cấu là trải nghiệm đã được ai đó nhai qua rồi. Tiểu thuyết là trải nghiệm đã được ai đó nhai lại rồi. Đây, hãy thử những món này để có ý niệm về kích cỡ. ( Middlemarch và Bà Bovary của Flaubert được nạp. Mười hai giây tiếng tích nhẹ như lông vũ).

CHOKCHÖQ:  Tôi hiểu rồi. Văn chương hư cấu viết về những khó khăn của việc làm phụ nữ. Ở Sao Hỏa, chỉ các nữ hoàng của chúng tôi mới được phép có cái tôi. Chúng tôi thấy rằng nhiều hơn một nữ hoàng cho mỗi một triệu công nhân và điều dưỡng làm mất cân bằng xã hội.

FARQUHAR: Khoan đã, anh bạn -  văn chương hư cấu cũng có thể viết về đàn ông mà. Để xem – (Robinson Crusoe, Đi tìm thời gian đã mất và Vụ án được chuyển qua đầu tiếp nhận của người Sao Hỏa. Tròn bốn mươi giây tích tắc, trong thời gian đó cậu ta nhấp nháy nhanh hơn và cái ăng ten nhiều khúc của cậu ra thò ra để ngắt một bó hoa sa mạc trên tường.)

CHOKCHÖQ: Tôi hiểu rồi. Thật lắm lo âu. Sự bất ổn của đàn ông trong vũ trụ là đề tài ở đây.

FARQUHAR: Tôi ghét phải tỏ ra tranh cãi, anh bạn biết đấy, nhưng thực ra văn chương hư cấu không chỉ có một đề tài đâu – nó nói về tất cả và không gì cả cùng một lúc. Nó là lời khẩn cầu với linh hồn toàn thể. Nó hiện sinh, nó mang tính bản thể, nó ngẫu nhiên, nó siêu việt. Nó trải rộng như cuộc đời, vừa cao lại vừa sâu, vừa nông cạn vừa đắng cay  thậm chí lại còn tăm tối nữa. Đây, hãy thay đổi nhịp độ một chút. Người Pháp gọi những món này là nouvelles. (Toàn bộ truyện ngắn của Anton Chekhov, Katherine Mansfield, Guy de Maupassant, Machado de Assis và Ernest Hemingway được tải trong hai mươ mốt giây. Bằng một cử chỉ  bất khả ngăn chặn đầy bất ngờ, Chokchög nhét những bông hoa sa mạc vào mặt và bắt đầu nhai. Cái hàm của cậu ta, cũng như mí mắt, di chuyển theo chiều ngang. Mũi cậu ta cứng và có hình lưỡi cày, từ việc đào các thành phố dưới lòng đất.)

CHOKCHÖQ: Thật nhiều tính người. Nhân loại dường như là một giống loài trong vũ trụ không bao giờ chán việc ngắm mình trong gương.  Một tấm gương khá mềm, trong trường hợp văn chương hư cấu. Nó thể hiện rất ít quá trình tiêu hóa, các quy luật vật lý, và hoạt động lao động sản xuất của giai cấp vô sản, nhưng lại chú tâm bất thường đến chuyện trăng gió và tán gẫu. (Ăng ten của cậu ta  đang định vị một bó hoa khác trên tường.)

FARQUHAR: Hượm đã, anh bạn. Yêu đương và chuyện gẫu thì có gì sai? Khiến cho thế giới xoay tròn, phải không?  Cái điều về văn chương hư cấu mà cậu không hiểu đó là, nó ngon lành.

CHOKCHÖQ: (vừa xơi xong bó hoa thứ hai; những đốm hồng và xanh lam của mô cây còn dính vào hàm dưới sáng bóng ánh kim): Ngon hơn, có lẽ, đối với người viết hơn là người đọc. Tôi được biết là cứ mỗi một người đọc trên hành tinh này lại có tới ba người viết tiềm năng.

FARQUHAR: Tóm được cậu rồi, anh bạn siêu âm lịch Ferdinand của tôi. Những lý thuyết phê bình mới nhất của chúng tôi cho thấy rằng sự phân biệt giữa người viết và người đọc hoàn toàn là ảo tưởng. Người viết chính là người đọc, đọc những gì mình viết khi anh ta viết, quan sát văn bản tự tạo ra, và người đọc trong khi đọc lại tạo ra câu chuyện ở những cảnh trí mình tưởng tượng ra, những gương mặt mình nhìn thấy: đó là câu chuyện cuộc đời anh ta! Không có gì giống như văn chương hư cấu về sự xuyên giao vi tế; nó mở rộng những cảm thông và cho ta sống nhiều cuộc đời hơn cuộc đời của chính mình. Đó là cuộc sống dưới kính hiển vi, từng lát một, nhưng cũng là cuộc sống trên thiên giới, giữa những vì sao. Này! (trở nên phấn khích) – nếu các cậu cũng có chút văn chương hư cấu trên Sao Hỏa thì các cậu đã ra khỏi các đường hầm nhếch nhác, lắm luật lệ từ lâu rồi, tới chỗ để chúng tôi có thể nhìn thấy các cậu, và các cậu đã không làm nổ tung cái máy dò Magellan năm nọ. Nói thật là các cậu sẽ không độc ác, bài ngoại và hoang tưởng đến vậy.

CHOKCHÖQ: (dùng hai chiếc xúc tu linh hoạt ôm chặt đầu Farquhar và há rộng cái miệng màu nâu đỏ của mình đến mức đáng sợ): Ngươi đã xúc phạm lối sống của người Sao Hỏa chúng ta! (Các kỹ thuật viên cảnh giác lập tức phóng ra các luồng điện cực mạnh, kéo dài sáu giây , qua cáp máy tính và làm sinh vật ngoài hành tinh choáng váng. Chokchög ngã ngửa ra, những chi thể yếu ớt vẫy vẫy, phát ra những âm thanh khò khè mơ hồ mà máy dịch thuật truyền tải thành:)  Ồ! Thứ văn hư cấu đó thật sự choáng thật đấy! Nhưng ta vẫn không chắc người Trái Đất các ngươi có thể xuất khẩu được nó.
 
 


Thứ Hai, 19 tháng 5, 2025

Không còn tình yêu - Javier Marías

Truyện ngắn của Javier Marías


Rất có thể mục tiêu chính của các hồn ma, nếu họ vẫn tồn tại, là ngăn cản mong muốn của những người còn sống, hiện ra khi sự có mặt của họ không được chào đón và lẩn biến đi nếu có ai trông chờ hay đòi hỏi. Tuy vậy, các tài liệu mà Ngài Halifax và Ngài Rymer thu thập được trong những năm 1930 cho ta biết, đôi khi, có những thỏa thuận giữa ma và người.


Một trong những trường hợp khiêm nhượng và cảm động nhất là chuyện về một bà cụ sống ở thị trấn Rye, khoảng năm 1910: một nơi chốn phù hợp cho những mối quan hệ lâu bền, vì cả Henry James lẫn E.F. Benson đều từng sống ở Rye độ vài năm trong cùng ngôi nhà có tên là Lamb House, (họ sống ở đó trong những quãng thời gian khác nhau, Benson thậm chí còn trở thành thị trưởng), hai nhà văn rất mực bận rộn với những chuyến viếng thăm và sự trông đợi, hay có lẽ, niềm hoài nhớ ấy. Thời trẻ, bà cụ này (nhũ danh Molly Morgan Muir) là người hầu cho một quý bà cao tuổi, giàu có; Molly giúp việc cho bà, gồm cả việc đọc tiểu thuyết để bà dịu nỗi buồn chán vì bà chẳng có nhu cầu gì mấy mà lại gánh chịu cảnh góa phụ từ sớm và không thể tránh khỏi: theo người dân trong thị trấn, bà Cromer-Blake đã phải chịu đựng sự thất vọng ngang trái thi thoảng trong tình yêu sau cuộc hôn nhân ngắn ngủi, và có lẽ điều này - hơn là cái chết của ông chồng ít được hay hoàn toàn không được nhớ tới - đã khiến bà có vẻ cáu bẳn và thu mình vào cái tuổi mà những phẩm chất ấy ở một phụ nữ không còn hấp dẫn hay duyên dáng hay là đối tượng đùa cợt nữa. Sự chán nản khiến bà uể oải đến nỗi bà gần như không thể tự mình đọc cái gì một mình trong im lặng, vì vậy bà sai người hầu đọc to cho bà nghe những chi tiết về các chuyện tình và cảm xúc mà với mỗi ngày trôi qua - và chúng trôi qua rất nhanh và đơn điệu - dường như càng xa cách hơn căn nhà ấy. Bà luôn lắng nghe thật lặng lẽ, tuyệt đối đắm chìm trong câu chuyện, và thảng hoặc lắm mới yêu cầu Molly Morgan Muir đọc lại một đoạn hay một mẩu đối thoại mà bà không muốn giã từ mà trước hết không cố tỏ ra lưu luyến. Mỗi khi Molly đọc xong, nhận xét duy nhất của bà là: “Molly, giọng của cô thật dễ thương. Với chất giọng đó cô sẽ tìm thấy tình yêu.”


Chính trong những buổi đọc ấy hồn ma của ngôi nhà xuất hiện: mỗi tối, khi Molly đang đọc những câu văn của Stevenson, Jane Austen, Dumas hay Conan Doyle, cô có thể nhận ra hình dáng một chàng trai trẻ, thuần hậu, một anh chàng vững chải. Lần đầu thấy anh, đứng tì hai khuỷu tay trên lưng ghế bà già đang ngồi, như thể anh ta đang chăm chú lắng nghe truyện cô đang đọc, cô suýt rú lên vì sợ hãi. Nhưng chàng trai trẻ ngay lập tức nhấc một ngón tay lên môi trấn an, ra hiệu cô cứ tiếp tục và đừng tiết lộ sự có mặt của anh. Anh có một gương mặt hiền lành, và một nụ cười bẽn lẽn thường trực trong đôi mắt giễu cợt, thỉnh thoảng nhường chỗ cho, giữa những đoạn u sầu, vẻ nghiêm túc ngây thơ và đầy cảnh giác của một người không rành rọt cách phân biệt giữa cái có thực và cái tưởng tượng. Cô gái nghe theo, cho dù trong ngày đầu tiên đó, cô không thể không ngước lên quá thường xuyên nhìn qua cái chỏm trên đầu bà Cromer-Blake, người cũng nhìn lên theo, như thể tự hỏi một cái mũ giả định nào đó đang bị lệch hay như thể đèn không đủ sáng. “Gì thế, cô bé?” bà nói, hơi bực mình. “Sao cô cứ ngước nhìn cái gì hoài vậy?” “Không có gì ạ,” Molly Muir đáp, “chỉ là cách cháu cho mắt nghỉ ngơi trước khi quay lại cuốn sách thôi. Đọc lâu thế này làm cháu mỏi mắt.” Chàng trai khăn quấn quanh cổ khẽ gật đầu và cử chỉ đó có nghĩa là cô gái sau này có thể tiếp tục thói quen ngước nhìn và nhờ đó ít ra có thể thỏa mãn con mắt tò mò của mình. Vì, kể từ đó, đêm nào cũng thế, trừ rất ít ngoại lệ, cô đọc cho bà già mà cũng là đọc cho anh, mà bà già chưa bao giờ ngoảnh lại hay khám phá ra sự hiện diện của chàng trai trẻ.


Chàng trai không nấn ná hay xuất hiện vào bất cứ lúc nào khác, do đó trong suốt bao năm trời Molly Muir chưa bao giờ có cơ hội nói chuyện với anh hay hỏi anh là ai hay từng là ai hay tại sao anh lại nghe cô đọc sách. Cô ngẫm tới khả năng anh biết đâu là nguyên do của sự thất vọng trong tình yêu bị cấm đoán mà bà chủ của cô gánh chịu đâu đó trong quá khứ, nhưng bà chủ chưa bao giờ chia sẻ bí mật nào, bất chấp những lời bóng gió của những trang sách được đọc to ấy và của chính Molly trong những cuộc trò chuyện chậm rãi, trong đêm suốt cả nửa cuộc đời. Có lẽ tin đồn là không đúng và bà chủ chẳng có gì đáng để kể lại, ấy là lý do tại sao bà đòi nghe những câu chuyện xa xôi nhất, lạ lẫm nhất và khó xảy ra nhất. Hơn một lần, Molly có ý định làm điều tử tế, nói cho bà nghe chuyện gì diễn ra sau lưng bà để bà chia sẻ với cô niềm hào hứng nho nhỏ hằng ngày, kể cho bà nghe về sự hiện diện của một người đàn ông giữa những bức tường vô tính, trầm tư trong đó chỉ có tiếng vọng, đôi khi nguyên cả ngày đêm, của giọng họ; giọng của bà chủ ngày càng già hơn, lẫn thẫn hơn, còn giọng của Molly Muir, mỗi sáng, bớt đẹp đi một tí, yếu ớt hơn và nhợt nhạt hơn, và trái ngược với dự đoán, không mang đến tình yêu cho cô, ít nhất không phải là một thứ tình yêu sẽ ở lại, một thứ tình yêu có thể cầm nắm được. Nhưng bất cứ khi nào cô định đầu hàng sự quyến rũ đó, cô sẽ đột nhiên nhớ lại cử chỉ ra hiệu im lặng của chàng trai - ngón tay trên môi, thỉnh thoảng lặp đi lặp lại với ánh nhìn hơi có vẻ trêu chọc - và thế là cô giữ im lặng. Cô không muốn chọc giận anh chút nào. Có lẽ ma cũng dễ chán chường như góa phụ. 


Sau khi bà Cromer-Blake mất, Molly vẫn ở trong ngôi nhà ấy, buồn và mất phương hướng nên cô ngừng đọc sách mất mấy ngày: chàng trai không xuất hiện. Tin rằng chàng trai quê muốn có được học vấn mà chàng rõ ràng là đã thiếu trong cuộc đời, nhưng cũng sợ rằng không phải vậy mà sự hiện diện của chàng gắn một cách bí ẩn với bà già mà thôi, cô quyết định đọc to trở lại để gọi anh về, lần này cô không chỉ đọc tiểu thuyết, mà còn cả sách về lịch sử và khoa học tự nhiên. Mất ít lâu chàng trai mới xuất hiện trở lại - có lẽ ma cũng để tang, họ có lý do làm điều ấy hơn ai hết - nhưng cuối cùng chàng cũng xuất hiện trở lại, có lẽ bị thu hút bởi những nội dung mới, mà chàng tiếp tục lắng nghe với cùng vẻ chăm chú, nhưng lần này chàng không đứng, tì vào lưng ghế, mà thoải mái ngồi hẳn xuống ghế bành, thỉnh thoảng vắt chân chữ ngũ, cầm tẩu thuốc trên tay, như một vị trưởng tộc mà anh không bao giờ trở thành.


Cô gái, ngày càng già đi, càng nói chuyện thân mật hơn với anh, nhưng chưa bao giờ được trả lời: ma không phải lúc nào cũng nói được, mà cũng không phải lúc nào cũng muốn nói. Và như thế mối liên kết đơn phương ấy phát triển, năm tháng cứ thế trôi qua, cho đến một ngày nọ chàng trai không hiện ra, rồi cả những ngày và tuần kế tiếp cũng không thấy chàng đâu. Cô gái, giờ đã khá già, thoạt tiên lo lắng như một người mẹ, sợ một tai nạn hay chuyện không may nghiêm trọng nào đó đã xảy ra với anh, không nhận thức được rằng những chuyện ấy chỉ có thể xảy ra với người sống, chứ ai không còn sống thì lại an toàn. Hiểu ra điều này, nỗi lo lắng của bà chuyển sang tuyệt vọng: tối tối, bà nhìn chằm chằm vào cái ghế bành trống rỗng và nguyền rủa sự im lặng, hỏi những câu hỏi đau buồn với hư không, ném những lời trách móc vào không gian vô hình, bà băn khoăn không biết mình đã phạm phải lỗi lầm gì và bà háo hức tìm những cuốn sách mới có thể khơi dậy lòng hiếu kỳ của chàng trai để khiến chàng quay trở lại, những thể loại mới và tiểu thuyết mới, và bà nôn nao chờ đợi từng kỳ truyện Sherlock Holmes mới, vì bà tin tưởng kỹ năng và văn chương của ông hơn bất kỳ món mồi khoa học hay văn chương nào khác. Bà tiếp tục đọc to mỗi ngày, để xem chàng trai có đến hay không.


Một tối nọ, sau nhiều tháng sầu muộn, bà phát hiện ra cái đánh dấu sách kẹp trong một cuốn của Dickens mà bà đã kiên nhẫn đọc cho chàng trai trong khi chàng vắng mặt không còn ở chỗ bà đánh dấu nữa, mà đã được dời sang chỗ khác cách đó nhiều trang. Bà cẩn thận đọc trang chàng đánh dấu, và rồi, cay đắng bà hiểu ra và gánh chịu nỗi thất vọng vốn có thể đến trong mọi cuộc đời, cho dù cuộc đời ấy kín đáo hay tĩnh lặng đến thế nào chăng nữa. Trong trang sách ấy, có một câu như thế này: “Và khi cô già đi và nhăn nheo, chất giọng mờ đục của cô không còn làm chàng vui sướng nữa.” Ngài Rymer nói rằng bà già ấy trở nên phẫn uất như một người vợ bị từ chối, và rằng, hoàn toàn không chấp nhận phán xét này và không chịu câm lặng, bà lớn tiếng mắng mỏ khoảng không: “Ngươi không công bằng. Ngươi không già đi và ngươi cứ muốn có những giọng đọc trẻ trung, tươi tắn, ngươi muốn ngắm những gương mặt đầy căng rạng rỡ. Đừng nghĩ là ta không hiểu ngươi, ngươi trẻ trung và vẫn mãi trẻ trung. Nhưng ta đã dạy dỗ ngươi, giải khuây cho ngươi bao nhiêu năm nay, nếu nhờ ta mà ngươi học được bao nhiêu điều, kể cả học đọc, thì cũng đừng tới mức mà ngươi để lại cho ta những lời nhắn phũ phàng qua chính cuốn sách mà ta luôn chia sẻ với ngươi. Hãy nhớ rằng khi bà mất đi, ta có thể dễ dàng đọc trong im lặng, nhưng ta đã không làm vậy. Ta biết ngươi có thể đi tìm những giọng nói khác, không có gì ràng buộc ngươi với ta và đúng là ngươi chưa từng đòi hỏi gì ở ta, nên ngươi chẳng nợ nần gì ta. Nhưng nếu ngươi có chút lòng biết ơn nào, ta yêu cầu ngươi ít nhất một tuần một lần đến nghe ta đọc và hãy kiên nhẫn với giọng của ta, cho dù giọng ta không còn đẹp đẽ và không còn làm ngươi vui sướng, bởi vì giờ đây nó sẽ không bao giờ mang tình yêu đến cho ta. Ta sẽ cố tiếp tục đọc tốt hết sức mình. Nhưng hãy tới, bởi vì giờ đây ta đã già, ta mới là người cần ngươi đến đây giải khuây cho ta.”


Theo Ngài Rymer, hồn ma thanh xuân thuần hậu vĩnh hằng đó không phải là hoàn toàn không  hiểu biết và chàng đã nghe rõ lý do hay ít ra cũng hiểu biết ơn nghĩa là gì: từ đó, cho đến khi chết, Molly Morgan Muir hào hứng và sốt sắng đợi đến mỗi thứ Tư, ngày mà tình yêu câm lặng và không chạm tới được của bà chọn để trở về với quá khứ của thời của chàng, mà thực ra, ở đó không có quá khứ và không có thời gian. Và người ta nghĩ rằng chính điều ấy đã khiến bà sống thêm nhiều năm nữa, tức là, với một quá khứ và một hiện tại và cả một tương lai hay có lẽ chỉ là niềm hoài nhớ.


Dịch từ truyện "No More Loves" trong tập When I was Mortal của Javier Marías, theo bản tiếng Anh của Margaret Jull Costa 


Thứ Bảy, 5 tháng 12, 2015

Đồ nói dối - Truyện ngắn của Péter Nádas

Đồ nói dối

Mùa xuân năm ấy, tôi đã biết đọc biết viết.

Trên đường tới trường, tôi thấy có cái gì là lạ. Trong một xe kéo lớn màu đen, một khối đen sền sệt đang sôi ùng ục. Xe kéo được đun bằng củi, rồi chất sền sệt ấy được đánh sang một xe cút kít. Nó bốc mùi thối hoăng. Tôi đâu biết đó là nhựa đường. Nhưng nhìn người ta sửa đường bằng cái thứ ấy thì thật khoái. Cả cái cách nó nguội dần đi nữa. Tôi đang trên đường tới trường.

Trong giờ ra chơi đầu tiên tôi chợt nghĩ, giờ mà ra xem các chú công nhân sửa đường thì thích hơn là ngồi trong lớp học chẳng để làm gì. Vả chăng, mình đã biết viết rồi. Tôi xé tập vở lấy một tờ giấy và viết như sau:

KÍNH GỬI CÔ GIÁO CÔ VUI LÒNG CHO CON TÔI NGHỈ BỞI VÌ HÔM NAY LÀ SINH NHẬT CHÁU CHÚNG TÔI MUỐN TỔ CHỨC ĂN MỪNG

Rồi tôi ký tên bố. Bằng chữ in đẹp.

Đang giờ học, tôi mang tờ giấy lên cho cô giáo. Cô đọc, gật đầu, cho tôi về nhà. Tôi sướng lắm. Nhưng không đi về nhà. Tôi đứng bên lề đường hàng tiếng đồng hồ, mãi tới khi các chú công nhân sửa đường dừng tay và bắt đầu rửa ráy. Họ tuột áo xuống thắt lưng mà rửa, dùng cái chậu thiếc ngay trước một kho chứa dụng cụ cửa để mở. Họ dội nước từ thùng lớn vào cánh tay của nhau. Nhưng việc ấy không còn thú vị nữa. Không như cái cách chất màu đen kia chợt biến thành vỉa hè. Tôi nghĩ thậm chí cho đến hôm nay tôi cũng có thể làm một thợ sửa đường khá giỏi nếu cần. Tôi theo dõi mọi sự việc. Từng cử động một. Kể cả chuyện rửa ráy.

Tối hôm đó chuông reo. Bố mẹ bảo tôi ra mở cửa. Một phụ nữ rất thanh lịch đang đứng trên cầu thang tôi tối. Cô ấy đội mũ, mang găng tay. Trông cô ấy rất giống cô giáo tôi, nhưng cô giáo tôi chưa bao giờ ăn mặc lịch lãm như vậy. Cô luôn ăn mặc giản dị. Vả lại cũng hơi khó tin cô giáo lại đứng ngay trước cửa nhà mình. Tuy nhiên người bấm chuông đúng là cô.

Cô xoa đầu tôi bằng bàn tay mang găng, rồi xoa cổ tôi mạnh hơn bình thường một chút. Cái cách mà cô tôi thường làm. Cô cho tôi một thỏi sô cô la. Nhưng nhân dịp gì? Cô nói chúc mừng sinh nhật, và, cô nói cô muốn đến thăm tôi nhân dịp sinh nhật và ăn mừng cùng cả gia đình, đó là lý do cô mặc váy đẹp và đội mũ, đó cũng là lý do cô mang sô cô la, và cô cười thật rạng rỡ như người ta vẫn cười vào những dịp lễ.

Chúng tôi đứng trong hành lang tối.

Cửa vẫn mở vì tôi không thể đóng lại. Chẳng hiểu sao, tôi không nhích nổi tay, mặc dù tôi biết mình cần đóng cửa. Và tôi cũng không nói được lời nào. Mặc dù tôi biết lẽ ra mình phải cảm ơn và mời cô vào. Nhưng tôi không nói được lời nào. Cô giáo vờ như không để ý gì. Mặc dù tôi thấy là cô có để ý. Rồi cô nhẹ nhàng bước qua hành lang cứ  như đã ghé thăm nơi đây nhiều lần.

Ánh sáng hắt ra từ dưới cánh cửa phòng khách. Đôi giày cao gót của cô giáo tiến gần đến cửa; rồi cô dừng lại, và gõ cửa bằng bàn tay mang găng. Cô không gập các ngón tay lại, cô gõ bằng nắm tay. Cô mở cửa, bên trong ánh sáng chợt ùa ra, cô lưỡng lự giây lát xem tôi có đi theo không. Nhưng tôi không nhúc nhích được. Tôi hẳn muốn nhúc nhích, nếu như cô không đi vào phòng khách hoặc nếu chuyện gì đó khác xảy ra. Rồi cô khép cánh cửa sau lưng mình.

Và trong hành lang tối còn lại một mình tôi chỉ với một dải ánh sáng hẹp hắt ra từ dưới cửa. Tôi có cảm giác một điều gì kinh khủng sắp sửa diễn ra trong đó. Trong đó, nơi ánh sáng hắt ra. Một điều gì đó thật kinh khủng thậm chí tôi không thể tưởng tượng ra. Tôi đã cố tưởng tượng. Nhưng mọi thứ im lìm. Như thể bố mẹ không có trong phòng khách và cô giáo chưa hề bước vào. Có lẽ không có ai trong phòng khách cả. Chỉ có ánh sáng vẫn hắt ra từ đó. Và tôi có thỏi sô cô la trên tay. Kể cả hôm nay không phải là sinh nhật tôi. Nó vẫn sẽ đến. Một lúc nào đó. Tôi vẫn phải chờ đợi nó.

Tôi chạy vào nhà tắm. Cánh cửa sập lại cái ầm. Tôi nhận ra cánh cửa kêu ầm bởi vì tôi dập cửa sau lưng mình. Nhưng tôi không thể nào bình tĩnh lại. Trong đó thậm chí còn tối hơn. Thỏi sô cô la trên tay mềm đi. Tôi va phải bồn tắm. Lòng bàn tay tôi cảm nhận được khe hở giữa bồn tắm và tường mà mỗi khi tắm tôi luôn nhòm vào nhưng chưa bao giờ thấy đáy. Đó là một cái khe rất sâu. Và cái khe giúp tôi. Tôi ném thỏi sô cô la vào khe, nhưng không may nó mắc lại phía sau bồn tắm, tôi nghe thấy rõ ràng, mặc dù tôi không muốn nó bị kẹt, bởi vì tôi những muốn cái khe phải sâu tuốt đến tận sàn để thỏi sô cô la rơi thẳng xuống dưới đó.

Thỏi sô cô la phía sau bồn tắm: chuyện này khiến mọi việc tồi tệ thêm.

Tôi bỏ chạy, vào phòng của mình, và ở đây cánh cửa cũng đóng rầm vì tôi dập cửa mạnh, mặc dù tôi không nên dập cửa; lý ra tôi phải rất khẽ cố giấu mình trong bóng tối, giữa những đồ vật trong phòng, đâu đó. Tôi đứng trong phòng mình, bất động. Bất động như thể tôi không hề tồn tại.

Nhưng tôi có tồn tại. Bởi vì từ phòng bên tôi nghe thấy những giọng nói và tiếng cười khe khẽ, nhưng cho dù cố mấy tôi vẫn không thể nghe rõ mọi người nói gì. Và tại sao họ lại cười?

Và sự kinh khủng sẽ không trôi qua. Và thỏi sô cô la đằng sau bồn tắm. Tôi run rẩy. Và tôi sợ, nhưng trong tuyệt vọng, bởi vì không ai đến bắt tôi.

Cho đến hôm nay tôi vẫn không biết mình sợ gì. Và tôi không nhớ làm thế nào mình có thể lê từ giữa phòng trở lại cửa, vẫn còn run rẩy nhưng can đảm hơn, áp tai vào cửa. Tôi không biết tôi có thể sợ gì đến vậy; bố mẹ chưa bao giờ đánh hay phạt gì tôi. Liệu có phải tôi không sợ họ mà sợ chính mình, trong lúc áp tai vào cửa? Cho đến tận hôm nay tôi vẫn không biết.

Không có dấu hiệu của bất cứ náo động nào phía bên kia cửa. Một cuộc trò chuyện tĩnh lặng. Như thể cô giáo tôi không hề có ở đó. Và kể cả cô có ở đó, cuộc trò chuyện nghe chẳng khác gì các cuộc trò chuyện buổi tối khác. Một trao đổi êm ả, thư thái. Theo kiểu có thể đưa bạn vào giấc ngủ bởi vì nghe như một chuyện cổ tích đang được kể lại. Tôi khe khẽ kéo tay nắm cửa xuống. Nheo mắt, tôi bước vào căn phòng đầy ánh sáng.

Ánh sáng ấm áp của ngọn đèn chùm. Mọi người đang uống trà. Mọi người mỉm cười. Như không có gì xảy ra. Như không ai để ý thấy chuyện gì đang diễn ra trong lòng tôi. Như không ai thấy tôi rón rén tiến qua bàn, ngồi xuống tay chiếc ghế bành, tựa đầu vào tay mẹ.

Mẹ xoa bàn tay tôi. Rồi xoa đầu. Chỉ vậy, như tiện tay, trong khi mẹ nói chuyện. Và rồi tôi lùi ra một chút. Nhưng mọi người nói chuyện với tôi, và tôi trả lời được. Duy không ai thốt ra lời nào về sinh nhật.

Cô giáo ra về, và tối hôm ấy mọi thứ vẫn như giống in mọi buổi tối khác. Cả nhà ăn tối. Tôi đi tắm. Rồi mẹ cho tôi đi ngủ, nhưng mẹ không kể chuyện, mà tôi cũng không dám nài nỉ. Nhưng mẹ hôn tôi. Cái hôn ấy mang cái vẻ như là mẹ đã kể tôi nghe một câu chuyện rồi.

Tuy nhiên, mọi thứ đã thay đổi.

Cho đến hôm nay tôi không biết mọi người đã nói gì trong căn phòng bên. Nhưng điều ấy không quan trọng.

Còn thỏi sô cô la đằng sau bồn tắm? Nó có bị phát hiện trong lần dọn nhà kế tiếp không? Hay là khe hở quả thực quá sâu? Suốt một thời gian dài tôi cứ kiếm tìm những dấu hiệu, để xem chuyện gì sẽ xảy ra. Bởi vì tôi không thể tìm lại thỏi sô cô la từ đằng sau bồn tắm. Nhưng không có gì xảy ra cả.

Péter Nádas

(Dịch từ truyện "Liar, Cheater" trong tập Fire and Knowledge - Fiction and essays, bản dịch tiếng Anh của Imre Goldstein)


Thứ Bảy, 30 tháng 11, 2013

Cha tôi - Orhan Pamuk

Cha tôi

Orhan Pamuk

Đêm đó tôi về nhà muộn. Người ta bảo tôi rằng cha tôi đã mất. Cùng với cơn nhói đau đầu tiên hiện về trong tôi một hình ảnh từ thời thơ ấu: cặp chân gầy tong của cha tôi trong chiếc quần soóc.
Hai giờ sáng tôi đến nhà ông để nhìn ông lần cuối. Người ta nói, “Ông nằm trong phòng đằng sau.” Tôi vào trong. Vài giờ sau khi tôi quay trở ra đại lộ Valikonaği, ngay trước bình minh, những con phố của Nişantaşı vắng hoe và lạnh cóng, và cửa sổ các cửa tiệm lờ mờ sáng mà tôi đã dạo ngang năm mươi năm nay trông dường như xa xăm và lạ lẫm.
Suốt buổi sáng, không ngủ và như thể còn trong một giấc mơ, tôi nói chuyện trên điện thoại, tiếp khách, ngập đầu trong các thủ tục tang lễ; và sau một hồi tiếp nhận các lời nhắn, yêu cầu, lời cầu nguyện, giải quyết vài tranh cãi nho nhỏ và viết cáo phó tôi chợt hiểu tại sao trong mọi tang lễ nghi thức trở nên quan trọng hơn người đã khuất.
Buổi tối, chúng tôi đến Nghĩa trang Edirnekapı chuẩn bị cho việc chôn cất. Khi anh tôi và người em họ vào trong tòa nhà hành chính nhỏ của nghĩa trang, tôi nhận ra mình ngồi một mình với tài xế trên ghế trước taxi. Lúc đó người tài xế bảo tôi rằng anh ta biết tôi.
“Cha tôi mất,” tôi bảo anh ta. Không suy nghĩ trước, và ngạc nhiên với chính mình, tôi bắt đầu kể anh ta nghe về cha tôi. Tôi kể với anh ta rằng cha tôi là một người rất tốt bụng, và quan trọng hơn, tôi yêu ông. Mặt trời bắt đầu lặn. Nghĩa trang vắng vẻ, im lìm. Những tòa nhà xám đổ bóng xuống nghĩa trang đã mất vẻ ảm đạm thường ngày; chúng phản xạ một thứ ánh sáng kỳ lạ. Trong khi tôi nói, một luồng gió lạnh mà chúng tôi không nghe thấy tiếng làm đong đưa đám cây tiêu huyền và cây bách, và hình ảnh này khắc ghi vào tâm trí tôi, như cặp chân gầy tong của cha tôi.
Khi rõ là còn phải chờ rất lâu, người tài xế, lúc này đã bảo với tôi rằng hai chúng tôi có tên giống nhau, vỗ lưng tôi hai cái, mạnh và đầy chia sẻ, rồi đi. Những gì tôi kể với anh, tôi không kể với ai khác. Nhưng một tuần sau, điều này trong tôi hòa lẫn với ký ức và nỗi buồn của tôi. Nếu tôi không chép lại thành ngôn từ, nó sẽ lớn dần lên và làm tôi bải hoải đau đớn.
Khi nói với người tài xế rằng, “Cha tôi chưa bao giờ cáu giận tôi dầu chỉ một lần, chưa bao giờ la mắng tôi, chưa bao giờ đánh tôi,” tôi đã nói mà không suy nghĩ mấy. Tôi đã quên không đề cập những hành vi tử tế vĩ đại nhất của ông. Khi tôi còn nhỏ, cha tôi luôn xem mọi bức tranh tôi vẽ với vẻ ngưỡng mộ nhiệt thành; khi tôi hỏi ý kiến, ông sẽ nghiên cứu từng câu văn nguệch ngoạc của tôi như thể đó là kiệt tác; ông sẽ cười ha hả với những chuyện đùa nhạt nhẽo và ngốc nghếch nhất của tôi. Nếu không có niềm tự tin ông trao, sẽ khó hơn rất nhiều để tôi trở thành nhà văn, để chọn viết lách làm nghiệp. Sự tin tưởng ông dành cho chúng tôi, và cách ông dễ dàng thuyết phục anh tôi và tôi rằng chúng tôi là những đứa trẻ xuất sắc và độc đáo, xuất phát từ sự tự tin vào trí tuệ của chính ông. Theo cách thức ngây thơ trẻ con của ông, ông thành thực tin rằng chúng tôi chắc chắn phải xuất sắc, chững chạc, và thông minh như ông, đơn giản chỉ vì chúng tôi là con trai ông.
Ông là người trí tuệ nhạy bén: Ông có thể ngay lập tức đọc thuộc lòng một bài thơ của Cenap Şahabettin, đọc số pi tới số lẻ thứ mười lăm, hoặc đoán đúng một cách xuất sắc cái kết bộ phim chúng tôi đang cùng xem. Ông không khiêm tốn lắm, ông thích kể lại những chuyện cho thấy ông thông minh như thế nào. Ví dụ, ông thích kể cho chúng tôi nghe chuyện khi ông còn đang học cấp hai, hồi đó vẫn còn mặc quần soóc, làm thế nào mà giáo viên toán gọi ông vào một lớp học cùng những đứa lớn nhất trong trường, và cách mà - sau khi cậu bé Gündüz lên bảng giải một bài toán mà bọn trẻ con hơn cậu ba tuổi đều bí còn giáo viên đã phải xuýt xoa “Giỏi lắm” - cậu bé xoay sang đám trẻ kia nói, “Có vậy thôi!” Trước ví dụ ấy, tôi thấy mình lấn cấn giữa sự ganh tị và niềm mong ước được giống ông hơn.
Tôi cũng có thể nói như vậy về vẻ bảnh bao của ông. Ai cũng nói tôi giống ông, trừ mỗi việc ông đẹp trai hơn. Như cái gia tài cha ông (ông nội tôi) để lại mà ông chưa bao giờ làm cho khánh kiệt được bất chấp bao lần thất bại trong kinh doanh, vẻ bảnh bao cũng giúp ông sống một cuộc đời vui vẻ, thoải mái, nên ngay cả trong những ngày tồi tệ nhất, ông vẫn lạc quan một cách ngây ngô, bồng bềnh với những dự định tốt đẹp và một niềm tự tôn không lay chuyển, không gì sánh nổi. Với ông, đời không phải để kiếm sống mà là để thụ hưởng. Thế giới không phải là chiến trường, mà là hí trường, là sân chơi, và khi nhiều tuổi hơn ông bắt đầu thấy hơi bực mình những lúc chứng kiến tiền của, trí tuệ, và vẻ bảnh bao mà ông hưởng thụ trọn vẹn thời trẻ chẳng khiến danh tiếng hay quyền lực của ông được phóng to tới mức ông có lẽ đã mong muốn. Nhưng, cũng như trong mọi trường hợp khác, ông không lãng phí nhiều thời gian lo lắng về điều này. Ông có thể rũ bỏ mọi bực tức với cùng phong cách thoải mái trẻ thơ lúc ông gạt đi bất kỳ ai, hay vấn đề hay của cải nào mang lại cho ông rắc rối. Nên ngay cả khi đời ông xuống dốc từ sau ba mươi tuổi, thất vọng kế tiếp thất vọng, tôi chưa bao giờ nghe ông phàn nàn. Khi tuổi đã cao, có lần ông ăn tối với một nhà phê bình có tiếng, sau này tôi gặp lại ông ấy, ông ấy thốt lên với chút phật ý, “Cha anh chẳng biết mặc cảm là gì!”
Phong cách lạc quan theo kiểu Peter Pan của ông tránh cho ông khỏi những cơn giận dữ và ám ảnh. Cho dù ông đọc nhiều sách, mơ trở thành nhà thơ, và từng dịch một số bài thơ của Paul Valéry, tôi tin là ông quá thoải mái trong trong cái vỏ của mình và quá chắc chắn về tương lai, nên sự say đắm thiết yếu cần cho sáng tạo văn chương chưa bao giờ bám rễ vào ông. Thời trẻ ông có một thư viện khá oách, về sau ông vui vẻ cho tôi tiếp quản nó. Tuy nhiên ông không đọc sách như kiểu tôi, ngấu nghiến và quay cuồng vì phấn khích; ông đọc sách chỉ cho vui, hay để giải trí, và nhiều khi ông bỏ dở chừng. Trong khi các ông bố khác có thể nói bằng cái giọng nghiêm nghị của các vị tướng hay lãnh tụ tôn giáo, thì cha tôi kể cho tôi nghe chuyện ông cuốc bộ trên đường phố Paris nhìn thấy Sartre hay Camus (thể loại nhà văn mà cha tôi ưa thích), những chuyện đó gây ấn tượng sâu đậm với tôi. Nhiều năm sau này, khi tôi gặp Erdal İnönü (một người bạn thuở thiếu thời của cha tôi và là con trai tổng thống thứ hai của Thổ Nhĩ Kỳ, sau Atatürk) tại buổi khai trương một phòng tranh, ông mỉm cười kể tôi nghe về một bữa ăn tối tại dinh tổng thống ở Ankara mà cha tôi khi đó mới hai mươi tuổi có tham dự; khi Ismet Pasha chuyển sang đề tài văn chương, cha tôi đặt câu hỏi, “Tại sao chúng ta chẳng có tác giả nổi tiếng thế giới nào?” Mười tám năm sau khi tôi xuất bản tiểu thuyết đầu tiên, cha tôi có phần ngượng ngùng trao cho tôi một cái va li nhỏ. Tôi biết rất rõ tại sao khi tìm thấy trong đó nhật ký, những bài thơ, ghi chép và những viết lách văn chương của ông tôi cảm thấy bất an: Đó là hồ sơ - là bằng chứng - của một đời sống nội tâm. Ta không muốn cha chúng ta là những cá nhân, ta muốn họ chồng khít vào cái hình mẫu lý tưởng của ta về họ.
Tôi thích những khi ông dẫn tôi đi xem phim, và tôi thích thú lắng nghe ông bình luận về những bộ phim chúng tôi xem với những người khác; tôi yêu thích những lời nói đùa của ông về những kẻ ngu ngốc, xấu xa và không có tâm hồn cũng ngang bằng sự thích thú khi nghe ông nói về một loại trái cây mới, một thành phố ông đã viếng thăm, tin tức mới nhất, hay cuốn sách mới nhất; nhưng trên cả tôi thích được ông ôm tôi vào lòng âu yếm. Tôi thích được ông chở đi chơi bằng ô tô, bởi vì ngồi cùng nhau trong xe, ít nhất trong một lát tôi có cảm giác tôi không đánh mất ông. Khi ông lái xe, chúng tôi không thể nhìn vào mắt nhau nên ông nói chuyện với tới như với một người bạn, động đến những vấn đề khó khăn tinh tế nhất. Sau một lúc, ông dừng lại để kể chuyện tiếu lâm, dò sóng radio, rồi nói chuyện về bất cứ thứ âm nhạc nào lọt đến tai chúng tôi.
Nhưng tôi thích nhất là được gần gũi ông, sờ nắn ông, ở ngay bên cạnh ông. Khi còn là học sinh trung học, và ngay cả những năm đầu đại học, trong những ngày chán nản nhất, bất chấp bản thân, tôi mong ông đến nhà để ngồi xuống với tôi và mẹ, và nói gì đó để vực tinh thần chúng tôi dậy. Khi còn nhỏ, tôi thích trèo lên lòng ông hay nằm cạnh ông, ngửi mùi của ông, và sờ nắn ông. Tôi nhớ khi còn rất nhỏ ông dạy tôi bơi trên đảo Heybeliada: Khi tôi chìm xuống đáy, vùng vẫy kịch liệt, ông sẽ tóm lấy tôi khiến tôi mừng vui, không chỉ vì tôi có thể hít thở lại mà còn vì tôi có thể vòng tay ôm lấy người ông, và kêu khi không muốn chìm lại xuống đáy, “Bố ơi, đừng bỏ con!”
Nhưng ông có bỏ rơi chúng tôi. Ông đi xa, đến những quốc gia khác, những nơi chốn khác, những xó xỉnh trên thế giới xa lạ với chúng tôi. Khi ông duỗi người trên sofa đọc sách, có lúc ánh mắt ông sẽ trượt ra khỏi những trang sách và ý nghĩ của ông sẽ vẩn vơ. Đó là khi tôi biết bên trong người đàn ông mà tôi biết là cha tôi, có một con người khác mà tôi không với tới, và đoán chừng ông đang mơ mộng về một cuộc đời khác, tôi trở nên bất an. “Cha như viên đạn được bắn khỏi nòng không nguyên cớ,” đôi khi ông nói thế. Tự nhiên điều này làm tôi nổi giận. Có khá nhiều điều khác có thể làm tôi nổi giận. Tôi không biết ai đúng. Có lẽ đến lúc đó chính tôi cũng mong muốn đào thoát. Nhưng tôi vẫn thích thú khi ông bật băng Giao hưởng số 1 của Brahms, say sưa chỉ huy một dàn nhạc tưởng tượng bằng một cây đũa tưởng tượng. Tôi chỉ bực mình khi sau một đời tìm kiếm thú vui và lảng tránh âu lo, ông lại than thở rằng sống buông thả thì chẳng mang lại ý nghĩa gì ngoài bản thân nó và bắt đầu kiếm cớ chỉ trích người khác. Những năm hai mươi tuổi, có khi tôi tự nhủ, “Đừng để mình theo gót ông ấy.” Có những thời điểm khác tôi lại phiền muộn vì mình không thể vui vẻ, thoải mái, vô tư và đẹp trai như ông.
Mãi về sau này, khi gác tất cả những điều ấy lại, khi giận dữ và ghen tuông không còn che mờ cách tôi nhìn về người cha chưa bao giờ la mắng tôi, chưa bao giờ cố áp đặt tôi, tôi từ từ nhìn thấy - và chấp nhận - nhiều điểm tương đồng không tránh khỏi giữa tôi và ông. Nên bây giờ, mỗi khi tôi càu nhàu về một kẻ ngốc nào đó, hay phàn nàn với người hầu bàn, hay cắn môi trên, hay quẳng mấy cuốn sách đọc dở vào góc nhà, hay hôn con gái, hay móc tiền khỏi túi, hay đón chào ai đó bằng một lời nói đùa nhẹ nhàng, tôi nhận thấy mình bắt chước ông. Điều này không bởi vì tay, chân, cổ tay tôi hay nốt ruồi trên lưng tôi giống ông. Mà là điều gì đó khiến tôi hoảng sợ - thậm chí kinh sợ - và nhắc nhở tôi về những ngày thơ ấu khi tôi mong muốn được giống ông nhiều hơn. Cái chết của mỗi con người khởi đầu từ cái chết của cha họ.

(Trích tập sách Những màu khác, Orhan Pamuk, Lâm Vũ Thao dịch từ bản tiếng Anh)