Trở về... hoặc không

 Tôi đã bỏ hoang blog này hơn 8 năm trời. Trong 8 năm đó, tôi vẫn giữ blog này như một chốn để ghé nhà của các bạn không chơi FB, hoặc có chơi FB nhưng không dẫn link blog mình lên đó chẳng hạn như blog của ông Teq bạn tôi. Rồi một hôm rảnh rỗi, tôi chép các note hay status dài dài từ FB sang và lẩn thẩn xem lại các entry cũ. Bẵng đi một hai tháng, quay lại blog, thấy các entry rất cũ trồi lên nhiều, tuồng như là có ai đó đang lục lọi blog này. Rất nhiều ký ức ùa về. Nơi đây, đã từng có rất nhiều trao đổi thân tình và dí dỏm. Đã có nhiều mối quan hệ sơ trở thành thân và ngược lại. Ngày xưa, blog lắm người lui tới. Giờ đây trở lại, độc thoại cũng hay hay. 

Thử lại tính năng up ảnh. Chả tìm được ảnh gì trong máy tính ngoài cái ảnh này mà bên bán ghế gửi tôi xem mẫu hồi năm ngoái. Đây ắt là món đồ đắc ý nhất mà tôi sắm được vào năm ngoái. Nhờ cái ghế này mà 6 tháng liên tục tôi không vào Netflix, một kỷ lục cá nhân, và ngốn được chừng 30-40 cuốn sách gì đó. Cái ghế này rất dễ chịu, tôi thường nằm đây đọc sách, vài trang lăn ra ngủ, sách rơi trên ngực, một lúc thức dậy đọc tiếp, rồi lại ngủ. Vợ con quen rồi, tôi ngủ cứ mặc tôi ngủ, chẳng ai nói năng gì. Có hôm, tôi đọc sách rồi lăn ra ngủ ở đây, đèn đọc sách trên đầu, đèn phòng khách nhà bếp đều sáng trưng. Nửa đêm tôi tỉnh dậy, tắt đèn rồi bò vào phòng ngủ ngủ tiếp. 

Wide Sargasso Sea - Jean Rhys

Đọc Wide Sargasso Sea của Jean Rhys xong, tôi phải lần mò đi tra xem Sargasso là cái biển nào. Hóa ra đây là cái biển độc đáo nhất thế giới: nó không bờ, không tiếp giáp bất kỳ một vùng đất nào. Biển Sargasso nằm giữa Bắc Đại Tây Dương và bao quanh nó là các dòng hải lưu. Đây là một vùng biển lặng, không có gió nên cũng không có sóng. Thời chưa có máy hơi nước, tàu thuyền lọt vào vùng biển này khó thoát ra được vì không có gió căng buồm nên tàu đứng yên. Ở biển này có rất nhiều một loại tảo tên là tảo sargassum hay còn gọi là tảo đuôi ngựa. Chính loài tảo màu nâu này là dấu hiệu để phân biệt biển Sargasso với các phần khác của Bắc Đại Tây Dương. Biển Sargasso cũng gắn với những câu chuyện bí ẩn về những thủy thủ đoàn biến mất không dấu vết.

Tuy vậy, câu chuyện trong tiểu thuyết Wide Sargasso Sea của Jean Rhys hoàn toàn không liên quan gì tới biển.  Theo Wiki, Gemini, Chat GPT và đồng bọn, biển Sargasso là ẩn dụ cho một số thứ,  bao gồm mắc kẹt giữa hai nền văn hóa mà không thuộc về bên nào (tảo biển = mắc kẹt) – nhân vật chính của cuốn tiểu thuyết không thuộc về Jamaica cũng không thuộc về Anh (dân da đen thì gọi cô là white cockroach, dân da trắng thì gọi là white nigger), ấy là chưa kể cái biển rộng kinh khiếp chính là khoảng cách mênh mông giữa hai nền văn hóa luôn; cuộc đời của nhân vật chính, Antoinette, cũng bồng bềnh trôi dạt như đám tảo đuôi ngựa; biển Sargasso nhiều bất ổn, đầy bí ẩn là biểu tượng cho việc Antoinette hóa điên, cũng như sự mập mờ về sự thật và căn tính. Tại sao Jean Rhys đặt tên cho cuốn sách bằng biển Sargasso mà không phải biển nào khác, nết xét rằng có nhiều cái biển khác cũng rộng và hung hiểm không kém? Ấy là vì, nhân vật chính của chúng ta, nàng Antoinette, người da trắng, sinh ra và lớn lên ở Jamaica, sau khi lấy chồng và hóa điên thì bị nhốt trên tầng áp mái một ngôi nhà ở Anh. Biển Sargasso là biển nằm giữa Jamaica và Anh.

Nhắc đến người điên bị nhốt trên tầng áp mái, ắt ta nhớ ngay đến Jane Eyre. Đúng thế, Antoinette chính là Bertha Mason, là người vợ đầu của chồng của Jane Eyre. Jean Rhys đã viết cuốn sách này để kể câu chuyện cuộc đời của Bertha, lý giải vì sao Antoinette trở thành Bertha hay vì sao cô hóa điên. Văn của Jean Rhys mơ màng, hơi khó nắm bắt, nhưng rất đẹp. Tôi nghĩ Jean Rhys đã viết những câu hay bậc nhất về sự thù ghét:

“I hated the mountains and the hills, the rivers and the rain. I hated the sunsets of whatever colour, I hated its beauty and its magic and the secret I would never know. I hated its indifference and the cruelty which was part of its loveliness. Above all I hated her. For she belonged to the magic and the loveliness. She had left me thirsty and all my life would be thirst and longing for what I had lost before I found it.”

Trong cuộc thăm dò các nữ nhà văn Anh lần này, sau khi hơi thất vọng với The Bookshop của Penelope Fitzgerald, Wide Sargasso Sea của Jean Rhys vừa bổ sung kiến thức địa lý cho tôi, vừa khiến tôi lảm nhảm viết gì mà đẹp quá. Các nữ nhà văn Anh: hãy xếp hàng!

The Bookshop - Penelope Fitzgerald

Post sau đây có vẻ như là bài review cuốn The Bookshop của Penelope Fitzgerald. Tết xong còn hơi quỡn, nên viết dài hơn một đoạn văn.

Tác phẩm của Penelope Fitzgerald có lẽ chưa hiện diện trong tiếng Việt. Tuy vậy, danh tiếng của bà như là một trong những tiểu thuyết gia Anh hay nhất nửa sau thế kỷ XX khiến tôi tìm đọc bà một phen. Lựa chọn cuốn đầu tiên để đọc không phải là Offshore, cuốn đoạt Booker năm 1979, hay The Blue Flower, tác phẩm cuối cùng và được coi là kiệt tác của bà, mà là The Bookshop. Lý do rất giản dị: tôi thích đọc tiểu thuyết viết về một tiệm sách.

The Bookshop là câu chuyện một phụ nữ trung niên, góa chồng mua một tòa nhà cổ để mở một tiệm sách ở một thị trấn nhỏ. Bà có bạn (người đã đánh giá Lolita giùm bà) và đương nhiên có cả kẻ thù, và tất nhiên cao trào của câu chuyện nằm ở chỗ kẻ thù của bà đã làm gì đối với tiệm sách. Như một người review sách có tâm, tôi sẽ không tiết lộ cái hậu quả tiệm sách bị đóng cửa, bởi tiệm sách mà không đóng cửa thì làm gì có chuyện để viết. Tuy nhiên, đối với một tiểu thuyết văn chương – từ dùng để phân biệt với tiểu thuyết trinh thám, tiểu thuyết khoa học viễn tưởng, tiểu thuyết hình sự, tiểu thuyết phản gián, tiểu thuyết tình báo, tiểu thuyết kinh dị… - thì câu chuyện hay plot có gì là quan trọng. Quan trọng là cách viết phỏng ạ, người ta thường bảo thế. Vậy thì cách viết của Penelope Fitzgerald trong cuốn này thế nào?

Như một người review sách có tâm và khiêm tốn tôi sẽ không nói bà viết chán ốm hay tẻ nhạt, mặc dù đấy chính là những từ tôi muốn dùng nhất. Bà không có những câu, chữ hay lối viết khiến ta thấy sướng – cảm giác mà tôi thấy rất rõ khi đọc các tiểu thuyết gia Anh khác như E.M Forster hay Graham Greene. Rất xin lỗi các nhà nữ quyền, lẽ ra tôi phải nhắc tới Woolf hay Jane Austen, nghe đâu họ viết hay lắm, nhưng tôi chựa thực sự đọc họ, biết làm sao được. Bà cũng không có những quan sát bất ngờ hay hài hước – những câu mà tôi có thể dùng bút highlight vàng chóe của mình miết cho trầy mặt giấy hay giật lên làm xì ta tút trên Phây búc. Về khía cạnh này những hậu bối của bà như Ali Smith hay Rachel Cusk làm tốt hơn. Bà thực sự kể một câu chuyện giản dị một cách giản dị, hay nói đúng hơn là quá giản dị, giản dị phát chán lên được. Xin lỗi, đó là từ không nên dùng (tự vả vào mặt hai cái để chứng tỏ mình là người review sách có tâm, không có tâm thì còn biết dùng vào việc gì). Bà có “leave a lot of things unsaid” tức có nhiều thông điệp sâu sắc không được nói ra mà người đọc phải tự hiểu không? Có, có chứ, nhẽ nào. Bà rất tôn trọng độc giả, bà nhất quyết không phải thể loại nhà văn viết một câu lại giảng cho độc giả một câu. Dầu sao cuốn sách này cũng đã từng vào chung khảo Booker một năm xa xưa cơ mà.

Có đôi điều trong sách tôi lấy làm thích thú. Thứ nhất, để mở tiệm sách này, nhắc lại ở một thị trấn nhỏ, bà (bà nhân vật, không phải bà tác giả) có dùng luật sư, mặc dù cái thị trấn ẩy nhỏ đến nỗi chỉ có hai luật sư mà thôi. Nhưng tôi không hiểu, ở thập niên 60, trong một thị trấn nhỏ, mà bà và luật sư của bà không gặp nhau, không gọi điện cho nhau, mà hễ chút lại viết thư. Hay là trong tiểu thuyết mới thế? Hay là đó là cách để làm dày một cuốn tiểu thuyết khá mỏng? Thứ hai, trong cái thị trấn nhỏ và chắc chắn là ít dân này, khi mà bà quen biết với tất cả người mua sách của mình, bà lại dám đặt một đơn hàng đến 250 cuốn Lolita. (Nên trao bà một huy chương cho lòng dũng cảm?). Chưa hết, việc bà trưng bày Lolita lên cửa sổ đã tạo nên những đám đông không mong muốn bên ngoài cửa hàng, đến nỗi kẻ không ưa bà đã vu cho bà là đã gây “cản trở giao thông”! Quanh sự kiện Lolita này, còn một chuyện đáng chú ý, đó là khi một người bạn của bà, người đã đọc và khuyên bà nên đặt Lolita về bán, nói rằng (đại ý): Bà đặt Lolita về và bán cho dân thị trấn đi. Cuốn này hay đấy. Họ sẽ chẳng hiểu con mẹ gì đâu nhưng thế cũng tốt. Quả đúng thế, sách hay cần gì phải hiểu!

Đến đây có vẻ là hết bài review.

Tuyển tập Kawabata - Hồi ức, tiểu luận, thư từ

Tuyển tập Kawabata - Hồi ức, tiểu luận, thư từ

Tác giả: Kawabata Yasunari 

Người dịch: Nguyễn Nam Trân

Tao Đàn xuất bản

Cuộc đời Kawabata đầy bất hạnh từ thiếu thời, thảo nào văn ông buồn đến vậy. Bản thân là một đứa trẻ sinh non, ông mất cả bố và mẹ khi chưa tròn ba tuổi. Sống với ông bà nội, những năm thơ ấu ông lần lượt trải qua cái chết của bà nội, chị gái, và ông nội ông cũng qua đời năm ông mười sáu tuổi. Năm hai mươi ba tuổi ông hứa hôn với một cô gái mười sáu tuổi để rồi bị hủy hôn không rõ lý do khi chuẩn bị kết hôn. Những chuyện này được ông kể lại bằng nhiều hình thức khác nhau trong tập sách này.

Giữa lúc đang đắm chìm trong một mớ tiểu thuyết khác nhau, tôi tình cờ nhấc cuốn này lên để rồi gần như đọc xong nó trong hai ngày cuối tuần. Kawabata tự sát bằng khí ga năm 72 tuổi, không để lại thư tuyệt mệnh. Đáng chú ý Kawabata sinh thời phản đối chuyện tự sát của Akutagawa và Dazai Osamu. Tuy nhiên, đọc phần nhật ký của Kawabata viết năm 16 tuổi khi chăm sóc ông nội già, bệnh, cộng thêm đọc về chuyện thể chất ông yếu ớt, tôi lờ mờ đoán ra nguyên nhân tự sát của ông.

Phần thư từ với Mishima là phần tôi rất quan tâm, tuy nhiên phần đó quá mỏng trong tập sách 550 trang khổ lớn này: chỉ có 4 lá. Đáng chú ý nhất trong đó là thư Mishima tiến cử Kawabata cho giải Nobel. Mishima tỏ ra rất hiểu Kawabata khi nói cả đời văn Kawabata chỉ quan tâm đến hai chủ đề: sự cô độc và vẻ đẹp trong khoảnh khắc.

Phần tùy bút, có những bài viết rất đặc sắc về vẻ đẹp Nhật Bản mà ta thấy Kawabata phát triển trong tác phẩm của mình: vẻ đẹp của những điều không kể ra, như tranh thuỷ mặc cốt tủy ở khoảng để trắng.

Trong phần thư từ, những lá thư gởi cha mẹ đã mất của ông nhiều xót xa và cay đắng, thậm chí cay độc, nhưng cũng lý giải được nhiều về tính cách và chủ đề của ông, cho thấy cô nhi là một vết thương lớn nhà văn không bao giờ vượt qua được.

Kawabata, thật bất ngờ, cũng đã kể lại những tình cảm đồng tính của mình khi mới lớn một cách chân thành và cảm động.

Đọc xong cuốn này, tôi muốn đọc hết tác phẩm của Kawabata.

Bánh mì kẹp và Ocean Vương

Như một số người có thể đã biết, và một số người khác có thể chưa biết, tôi thích ăn bánh mì kẹp. Tôi thích ăn bánh mì kẹp tất nhiên vì cái tổng thể của vỏ bánh giòn, pa tê đậm vị, ngò thơm, đồ chua tất nhiên chua và thịt nguội tất nhiên nguội, nhưng hơn hết tôi thích bánh mì kẹp vì những miếng ớt nhỏ nằm lẩn quất đâu đó. Ai đó sẽ bảo thích ăn ớt thì cứ việc ăn, việc gì cứ phải bánh mì kẹp mới có ớt. Không, vấn đề không phải là vị cay của ớt, mà vấn đề là sự bất ngờ. Mấy miếng ớt xắt, cố thủ đâu đó giữa dưa leo và chả lụa, hoặc giữa mấy sợi cà rốt chua xà nẹo nhau, hoặc tinh tế mắc vào mép trái cọng ngò, ở những vị trí ngẫu nhiên và không thể dự đoán. Ờ, cố nhiên là ta biết ở trỏng có ớt, ta chỉ không biết nó ở đâu. Để rồi, khi ta cắn phập ổ bánh mì một phát, phát đầu có thể chưa thấy gì, nhưng phát thứ hai, hay phát thứ ba, một vị cay thình lình làm ta xé lưỡi, xộc lên óc, rồi vừa nhai vừa hít hà. Sướng là ở đó.

Nói về sướng, trong buổi nói chuyện của Ocean Vương, Ocean có nói ý như thế này khi một bạn hỏi về chuyện hiểu một bài thơ. Khi bạn đọc một bài thơ mà bạn thấy sướng, nghĩa là bạn đã hiểu bài thơ rồi. Chẳng phải bạn đến với thơ ca hay nghệ thuật nói chung là để sướng sao. Bạn không cần phải phân tích được cái sướng, ai đem phân chất một mùi hương (ref: Xuân Diệu)?

Ocean Vương còn nói thế này về việc đọc và viết, khi có một thính giả hỏi bạn ấy viết như thế nào, làm thế nào để biết mình bắt đầu ở đâu và kết thúc ở đâu, là bạn ấy tránh những mẫu hình có sẵn, có mở đầu, phát triển, cao trào, kết thúc, và tìm cách kể một câu chuyện theo cách riêng của mình, có "dấu vân tay" của mình. Quan trọng không phải kể cái gì mà kể như thế nào. Khi đọc cũng thế, một tác phẩm giữ chân được người đọc là một tác phẩm có thể mang đến sự bất ngờ. Cả đọc cả viết đều cần tránh những công thức.

Về sự bất ngờ, ngày xưa Bàn Tải Cân đã viết trong câu thơ trác tuyệt: "Thơ hay ở chỗ bất ngờ". Dĩ nhiên, Bàn Tải Cân sẽ không phải là Bàn Tải Cân nếu câu bát không bất ngờ thế này: "Người hay ở chỗ đêm mơ xuất tình."

Tới đây dừng bất thình lình.